در جهان امروزه به ويژه در نظامهاي مردمسالار كه بر مبناي انتخابات استوار است، موضوع احزاب سياسي در ارتباط تنگاتنگي با همه وجوه سياست و عليالخصوص انتخابات مطرح است. احزاب سياسي با سازمان دادن به انديشهها و گرايشهاي سياسي موجود در جامعه در عين حال كه منجر به تقسيم و متشكل كردن مردم به شاخهها و بخشهاي گوناگون ميشوند، از سوي ديگر عامل نزديك كردن و تلفيق نمودن خرده گرايشهاي فردي و اجتماعي در قالب ايدئولوژيها و نظامهاي انديشهاي كم و بيش منسجمي نيز ميشوند.
اين معني طبعاً به مبارزههاي انتخاباتي ابعاد عميقتري ميبخشد و معني و مفهوم موضوعات مورد مبارزه را از شكل فردي و گاهي سطحي خارج كرده و بدان رنگ و بويي فلسفي و اجتماعي ميبخشد. ارتباط تاريخي احزاب و انتخابات ـ احزاب سياسي به معني اعم كلمه به صورت دستهبنديهاي مختلف در همه جوامع از زمان باستان تاكنون وجود داشتهاند، اما همانطور كه در قسمتهاي پيشين گفتيم منشأ پيدايش احزاب سياسي فعلي آئينهاي انتخاباتي بوده است. مثلاً در انگلستان با شكلگيري پارلمان از آنجا كه تعيين نمايندگان شهرها تنها از طرق نوعي انتخابات ميسر ميشد، كميتههايي به منظور پشتيباني از نامزدهاي نمايندگي شكل گرفت كه در آغاز جنبه موقتي داشتند و پس از انجام انتخابات منحل ميشدند.
ولي ظهور گروههاي پارلماني در درون پارلمان براي حفظ منافع گروهي يا مبارزه براي پيشبرد روش و سياست خود، اين كميتهها را واداشت كه خارج از زمان انتخابات نيز اقدام به اتفاق با يكديگر و پشتيباني از نمايندگان خود به طور مداوم نمايند. اين امر نخستين سنگ بناي احزاب سياسي در اين كشور محسوب ميشود. دلايل مشابهي با اندك تفاوتهايي در كشورهاي ديگري نيز نظير فرانسه و بلژيك وجود دارد و انتخابات انگيزه اصلي بنيادگذاري احزاب سياسي شد. در هر صورت اجراي انتخابات يكي از موقعيتهاي بسيار مهمي است كه احزاب سياسي ميتوانند به علنيترين وجهي حضور خود را به منصه ظهور برسانند. حزب همانگونه كه به تشكل افراد همت ميگمارد و خرده گرايشهاي فردي و گروهي را در قالبهاي وسيعتري ميريزد و به صورت جريانهاي فكري عظيمتر عرضه ميكند، هنگام انتخابات به تناسب سازوكار دروني تشكيلات خود در جهت نيل به اهداف غايي كه همان به دست گرفتن قدرت سياسي است، فهرست نامزدهاي خود را تنظيم و با تمام نيرو به پشتيباني آنها ميپردازد.
در اين راستا اولين خاصيت وجود حزب، جلوگيري از هرز رفتن نيروهاي پراكنده بيشكل و نامتحرك است. دوم آنكه با محدود شدن عملي تعداد نامزدهاي انتخابات به نامزدهاي حزبي، قدرت آراي مردم كمتر شكسته و خرد خواهد شد و برنده انتخاباتي قاعدتاً داراي تعداد بيشتري آرا خواهد بود تا بتواند مصداق واقعيتر نماينده ملت به شمار آيد. سومين خاصيت اين است كه حتي مردم رأيدهنده غيرحزبي نيز ميتوانند با مقايسه برنامههاي احزاب از حرفهاي ناپخته، خواستههاي ناشدني، اعتراضات بيجا و... اجتناب كنند و به جاي گزينش از ميان انبوهي از انديشهها و روشهاي بدون شكل، از ميان نظامهاي متشكل و قاعدهمند موجود يكي را انتخاب نمايند. در هرصورت امروزه احزاب سياسي نه تنها در كم و كيف انتخابات و شكل دادن به مفهوم مبارزههاي سياسي اثر دارند، بلكه عامل قطعي و تعيينكننده رژيمهاي سياسي نيز به شمار ميآيند. احزاب و اهميت آنان در امر انتخابات ـ در مطالعه احزاب دو جنبه بيشتر از ساير ابعاد جلب توجه ميكند: اول ساختار و تشكيلات و دوم برنامه سياسي.
از حيث ساختاري احزاب بر دو قسم هستند؛ احزاب عوام و احزاب خواص. احزاب عوام يا تودهاي، اصطلاحاً به احزابي گفته ميشود كه امكانات مالي و قدرت و نفوذ خود را با گردآوري حداكثر اعضا و بهرهگيري از كمكهاي ماهانه اعضاي رسمي و هواداران تأمين ميكنند. هدف اساسي اين گونه احزاب در درجه نخست گردآوري اعضاي مؤمن و معتقد و فعال و در درجه دوم جلب نظر موافق شهروندان رأيدهنده است. احزاب خواص همانگونه كه از نامشان پيداست به احزابي گفته ميشود كه قاعدتاً از نخبگان و سرشناسان و متمكنان و روشنفكران تشكيل يافتهاند و امكانات مالي بنيانگذاران اين احزاب در آن حد است كه نياز چنداني به حق عضويت يا كمكهاي ناچيز اعضا و هواداران ندارند، بلكه خود مؤسسان ميتوانند به تنهايي هزينههاي آن را تأمين كنند و اين مسئله خود به خود در سازمانبندي دروني اين گونه احزاب مؤثر واقع ميشود. با ملاحظه خطوط كلي مذكور در بالا، نحوه مشاركت احزاب عوام و احزاب خواص در انتخابات تفاوت دارد. در احزاب عوام تعيين نامزدهاي حزبي بيشتر بر اساس خواست رهبران درجه يك اين گونه احزاب است. در حالي كه اساساً احزاب خواص بيشتر به دور شخصيتهاي معروف و سرشناس گرد آمدهاند و لذا نظام ارزشي اين احزاب بيشتر حول محور ارزشهاي فردي دور ميزند، البته به شرط آنكه اين شخصيتها بتوانند با رفتار و كردار مردمپسند از وجهه لازم برخوردار باشند.
موضوع ديگري كه در اين زمينه جلب توجه ميكند نظامهاي حزبي و تأثيرات آن بر انجام عمليات انتخاباتي است كه در قسمت آتي بدان خواهيم پرداخت.
