تشديد تحريمهاي غرب عليه مسكو به خاطر بحران اوكراين رهبران كرملين را به فكر چارهجويي و اقدامات تلافيجويانه براي مقابله با اين تحريمها واداشته است. چرخش مسكو به سمت چين و توسعه مناسبات با ايران يكي از سياستهاي تلافيجويانهاي است كه كرملين در مقابل غرب اتخاذ كرده است.
با گسترش اختلافات روسيه و غرب و اقدامات تحريكآميز سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) و بروز مسائل جديد در عرصه بحران اوكراين، چشمانداز روابط روسيه و غرب به شدت تيره شده است كه حتي برخي ناظران از خطر بازگشت جنگ سرد جديد خبر ميدهند. اكنون روابط ميان مسكو و غرب به پايينترين حد خود از زمان جنگ سرد رسيده است. غرب، روسيه را به تنشآفريني در اوكراين و حمايت از استقلالطلبان روسگرا متهم كرده و تحريمهاي سنگيني را عليه اين كشور اعمال ميكند. مسكو نيز براي مقابله به مثل در برابر اين سياستهاي تنبيهي غرب، اقدامات تلافيجويانهاي را اتخاذ كرده است. موفقيتهاي خاص روسيه در اوكراين همچون جدا كردن بخش كريمه و الحاق آن به خاك خود، براي طرف غربي به شدت گران تمام شد. غرب كه خود را در برابر مسكو بازنده ميديد، سعي كرد تا ابزار اقتصادي براي مقابله با روسيه را به كار بگيرد. تحريم اقتصادي روسيه به عنوان راهكاري در نظر گرفته شد كه ميتواند كرملين را به عقبنشيني از مواضع خود در بحران اوكراين وادار كند. در مقابل اين تحريمهاي گسترده كه در مدت زمان كوتاهي اعمال شدند، از چند جبهه به مقابله با اروپا و امريكا پرداختند و حتي براي مقاومتپذيري در برابر تحريمهاي احتمالي در آينده نيز روسها دست به كار شدهاند. شايد يكي از عجيبترين اقدامات تلافيجويانه روسيه، دستوري بود كه ولاديمير پوتين، رئيسجمهور روسيه به منظور ممنوع كردن واردات مواد غذايي از كشورهاي تحريمكننده مسكو امضا كرد. در فهرستي كه دولت روسيه پس از امضاي اين دستور منتشر كرد، اقلامي همچون گوشت، ماهي، سبزيجات و لبنيات از امريكا، اروپا، كانادا، استراليا و نروژ به چشم ميخورد، كشورهايي كه تجار آن سالانه ميلياردها دلار از صدور كالا به روسيه منفعت كسب ميكنند. روسيه همچنين، مجوز اقامت ادوارد اسنودن، پيمانكار سابق آژانس امنيت ملي امريكا را براي سه سال ديگر در اين كشور تمديد كرد؛ اقدامي كه اميدهاي واشنگتن به محاكمه اسنودن به دليل افشاي اطلاعات محرمانه امريكا، را بر باد داد.
چرخش مسكو به سمت چين
رويدادهاي ماههاي اخير در قالب بحران اوكراين به عنوان عامل تشديد تنش در مناسبات شكننده مسكو ـ واشنگتن و اقدام كاخ سفيد و متحدان غربياش به تعميم اصل تحريم يكجانبه در مورد روسيه موجب شده است كه كارشناسان از تقويت عزم چرخش به شرق سياستسازان روس و تلاش كرملين براي جايگزيني چين با اتحاديه اروپا و امريكا در معادلات بينالمللي سخن بگويند. به نظر ميرسد كه تغيير در رويكرد سياست خارجي مسكو مبني بر روي گرداندن از غرب و تمايل بيشتر به سوي شرق با اولويت چين، با دكترين ديرينه امريكا مبني بر اتخاذ راهكارهاي بازدارنده نزديكي مسكو ـ پكن در تضاد است و نگراني مقامات غرب را سبب شده است. زيرا سياست تنبيهي واشنگتن عليه مسكو نه تنها كارساز نبوده بلكه سبب شده روابط مسكو با رقيب اصلي امريكا يعني چين بهبود يابد. از اين ديدگاه هر گونه پيشرفت عملي در مسير نزديكي بيشتر مسكو و پكن به عنوان دو قدرت مهم عرصه بينالمللي و اعضاي دائم شوراي امنيت سازمان ملل متحد ميتواند برنامههاي راهبردي واشنگتن و متحدانش براي حفظ نظام تك قطبي جاري و نظم نوين جهاني ادعايي آنان را با خطر مواجه كند. غرب بيشتر تحريم بخش انرژي روسيه را مدنظر داشت و فكر ميكرد كه اين اقدام مسكو را به تغيير رويكرد در اوكراين واخواهد داشت اما پوتين بلافاصله قرارداد گازي 400 ميليارد دلاري با پكن امضا كرد تا جبران مافات كند و اين امر هشداري براي رهبران غرب بود. زيرا باتوجه به وابستگي اروپا به گاز روسيه در صورت قطع صادرات انرژي روسيه به بازارهاي اروپايي اهرم فشار مسكو در اروپا بيشتر خواهد شد و در اين ميان تنها اتحاديه اروپا زيان خواهد كرد. از اينرو، ميتوان گفت، هرگونه فشار بيشتر بر روسيه از سوي غرب و نيز تحت فشار گذاشتن ژاپن به عنوان شريك راهبردي امريكا در منطقه شرق دور براي تحريم مسكو ممكن است حتي روسيه را به پشتيباني از چين در مناقشه سرزميني با ژاپن در درياي چين شرقي سوق دهد. در همين حال پيمان امنيتي و اقتصادي روسيه با چين ميتواند براي واشنگتن و بروكسل در بعد اقتصادي و نظامي– سياسي تبعات ناگهاني به دنبال داشته باشد. در مجموع روسيه با توجه به شرايط ويژه كنوني و تنش با غرب بر سر اوكراين به همكاريهاي استراتژيك اقتصادي با چين علاقهمند شده تا دستكم در برابر غرب به عنوان يك برگ برنده از آن استفاده كند و نشان دهد كه در برابر تحريمها و فشارها گزينههايي براي مقاومت دارد.
سياست نزديكي به ايران
اكنون كه روسيه بعد از سياستهاي غربگرايانه دهه 1990 كه تا دوره مدودف نيز ادامه يافت، از سوي غرب رانده شده سعي دارد تا با جايگزيني متحدان ديگر خسارتهاي ناشي از تحريمهاي غرب را جبران كند. يكي از اين كشورها ايران است كه در دهههاي اخير روابط خوبي با روسيه داشته است. به همين خاطر سران كرملين در تلاش هستند تا روابط با ايران را در عرصههاي اقتصادي بهبود ببخشند. يكي از راهكارهايي كه روسيه براي توسعه مناسبات با ايران اتخاذ كرده، قرارداد 20 ميليارد دلاري نفتي است كه هرچند به مرحله توافق نهايي نرسيده اما از هماكنون آژير خطر را براي رهبران غرب به صدا درآورده است و آنها مخالفت خود را با اين قرارداد اعلام كردهاند. اين تفاهمنامه در صورت عملي شدن، يكي از آشكارترين ابعاد اقدامات تلافيجويانه روسيه در مقابل غرب خواهد بود و از بسياري جهات مشكلات بيشتري را براي غرب به بار خواهد آورد. اين قرارداد امكان فروش نفت خام ايران به روسيه و استفاده از درآمد حاصل از آن براي خريد تجهيزات نفتي و ساير فناوريها از روسيه را فراهم خواهد آورد، تحولي كه ميتواند انزواي اقتصادي ايران را نيز كاهش دهد. توانايي پوتين براي اقدامات تلافيجويانه عليه غرب محدود به ابزار اقتصادي نيست و وي به عنوان مثال ميتواند قرارداد فروش موشكهاي اس 300 با ايران را احيا كند، اقدامي كه موقعيت تهران را در مذاكرات هستهاي بيش از گذشته تقويت خواهد كرد.
رزمايش در مرزهاي اوكراين
اقدامات تلافيجويانه پوتين در مقابل تحريمهاي غرب تنها به بعد اقتصادي محدود نميشود و چاشني نظامي نيز ابزارهاي اقتصادي را تقويت ميكند. به همين خاطر، روسيه در ماههاي اخير مانورهاي نظامي گستردهاي را با شركت يگانهاي مختلف از ناوگان درياي سياه خود برگزار كرد. همچنين روسيه هفته گذشته يك رزمايش نظامي در جزاير كوريل واقع در اقيانوس آرام در نزديكي ژاپن برگزار كرد تا آمادگي توان نظامي خود را به رخ غرب بكشد. برگزاري رزمايشهاي مشترك روسيه با اقتصادهاي نوظهور كشورهاي عضو «بريكس» نيز در دستور كار وزارت دفاع اين كشور قرار دارد. هرچند روسيه هدف از اين رزمايشها را افزايش توانمندي نيروهاي خود براي مقابله با تهديدات امنيتي اعلام ميكند، اما همزماني برگزاري اين مانورهاي نظامي با تشديد تحريمها عليه روسيه بيانگر واكنش در قبال فشارهاي غرب عليه اين كشور ميباشد. باتوجه به اينكه روسيه در زمينه نظامي يك قدرت عمده به شمار ميرود، در شرايط كنوني استفاده از توانمندي نظامي را بهترين راهكار براي مقابله با غرب ميداند. استقرار هزاران نيروي نظامي روسيه در مرز اوكراين، برگزاري رزمايشهاي متعدد در درياي سياه و بالتيك و همچنين تقويت ناوگان دريايي و نيروي هوايي نيز در همين چارچوب ارزيابي ميشود.
اينك سير تحولات در اوكراين تنشها بين مسكو و غرب را بيش از پيش تشديد كرده و دو طرف را تا آستانه جنگ سرد جديد پيش برده است. در حال حاضر، پوتين با اقدامات و سخنان خود تهديدهاي امريكا و اروپا را به تحريم بيشتر به سخره ميگيرد و اين موضع وي به افزايش محبوبيتش در داخل روسيه منجر ميشود. اقدامات عملي پوتين در مقابل غرب نشان داد كه روسيه كشوري دست و پا بسته نبوده و نه تنها تسليم تهديدهاي غرب نشده بلكه به موازات تشديد تهديدهاي غرب اقدامات و مداخلات خود را در اوكراين بيشتر كرده است.
