در روزهايي كه برما گذشت، يكي از مبارزان ديرين انقلاب و كارگزاران پر آوازه نظام اسلامي، رخ در نقاب خاك كشيد. فقيد سعيد مرحوم آيتالله حاج شيخ محمد محمدي گيلاني (قدس سره) در ساليان آغازين استقرار نظام اسلامي و در راستاي مبارزه با آفات آن، به مجاهدتي ارجمند دست زد و در منصب قضا منشأ خدماتي درخور شد.
در گفتوشنود حاضر، حضرت آيتالله زينالعابدين قرباني لاهيجي، نماينده ولي فقيه و امام جمعه گيلان، سرفصلهايي از منش علمي و عملي آن بزرگوار را مرور و بررسي كردهاند. اميد آنكه مقبول افتد.
با تشكر از حضرتعالي به لحاظ شركت در اين گفتوشنود، مناسب است كه درآغاز، به شمهاي از پيشينه علمي مرحوم آيتالله محمد محمدي گيلاني اشاره بفرماييد.
بسماللهالرحمنالرحيم. با عرض تسليت به مناسبت رحلت اين شخصيت فرزانه كه از مفاخر علمي و عملي حوزه علميه قم و خطه گيلان بودند، بايد عرض كنم معظمله در سال 1307ش در روستاي دعويسرا، از توابع رودسر چشم به جهان گشود. پدر ايشان آقا محمدجعفر نام داشت و در همان روستا ميزيست. او سالها به كشاورزي اشتغال داشت و از همين راه روزگار ميگذراند. پدر كه دغدغه تربيت و تحصيل فرزند را داشت، در سن شش سالگي ايشان را به مكتبخانه سپرد تا در آنجا قرآن و كتابهاي معمول آن زمان را در ادبيات فارسي فرا بگيرد. در سال 1315ش با افتتاح اولين دبستان در منطقه، اين كودك با استعداد و جوياي دانش را به مدرسه فرستادند تا تحصيل كند. آيتالله گيلاني خود در جايي يادآور شدند: چهار سال دوران تحصيل ابتدايي را در اين دبستان به پايان رساند. با شعلهور شدن آتش جنگ جهاني دوم و تعطيلي مدارس ايشان نيز ناگزير از ترك مدرسه و عزيمت به زادگاهش شد. چنان كه چند سال در خدمت پدر و در روستا به كشاورزي پرداخت، اما شوق آموختن و عطش دانشاندوزي همچنان در نهاد وي شعله ميكشيد و گويي ماندن در روستا و پرداختن به كار كشاورزي نميتوانست پاسخگوي اين شوق پايانناپذير باشد. از اين رو بار ديگر در سال 1323ش راهي رودسر شد.
ايشان تحصيلات حوزوي را از چه مقطعي آغازكردند؟ از چه دورهاي تحصيل در حوزه قم را برگزيدند؟
در 1323ش، مرحوم حجتالاسلام آقاي حاج سيد محمدهادي روحاني حوزه علميهاي را در اين شهر تأسيس كرده بود و به تعليم طلاب جوان ميپرداخت. ايشان نيز راهي حوزه علميه شد و در آن حوزه پربركت شروع به آموختن جامعالمقدمات كرد. بعد از حدود سه سال كه آوازه حوزه علميه قم و اساتيد بزرگواري چون حضرت آيتاللهالعظمي بروجردي به گوش طلبه جوان رسيد، به قصد ادامه تحصيلات حوزوي و بهرهگيري از اساتيد بزرگواري كه آن روزها در قم به تدريس اشتغال داشتند، راهي قم شد. بقيه مقدمات را نيز در حوزه علميه قم ادامه داد و دروس سطح را نيز به سرعت در نزد اساتيد حوزه مقدسه قم از جمله مرحوم حضرت آيتالله سيد محمدباقر سلطاني، (ابوالزوجه مرحوم حاج سيداحمدخميني) به پايان رساند. سپس به دروس فقه آيتاللهالعظمي بروجردي راه يافت و مدت 12 سال نزد ايشان تلمذ كرد. همزمان در دروس اصول فقه امام خميني(ره) نيز شركت ميجست. مقارن اين دو دروس اسفار و شفا را نيز نزد مرحوم علامه طباطبايي ميخواند و بهزودي در زمره شاگردان خاص و مبرز مرحوم علامه قرار گرفت. ايشان مدت هفت سال نزد علامه طباطبايي به تحصيل علوم معقول و منقول پرداخت. در مدت اقامت در قم علامه بر تحصيل به تدريس نيز اشتغال داشت و سطوح معموله و اسفار را به طلاب تدريس ميكرد. ايشان علاوه بر تدريس و تحصيل در اين سالها با اكثر بزرگان و علماي حوزه علميه قم كه اكنون همگي در زمره بزرگترين فقها و مراجع محسوب ميشوند، حشر و نشر داشت كه بسياري از اين ارتباطات تا پايان حيات ايشان ادامه داشت.
مبارزات سياسي و فعاليتهاي اجتماعي ايشان از چه دورهاي آغاز شد؟ چه اسنادي در اينباره وجود دارد؟
فعاليتهاي سياسي و مبارزات ايشان نيز روي ديگري از جامعيت شخصيت مرحوم آيتالله گيلاني را نشان ميدهد. با آغاز مبارزات امام خميني(ره) از حوزه علميه قم عليه رژيم شاه، ايشان علاوه بر همه اشتغالات علمي، فكري و تحصيلي از مبارزه بيامان با طاغوت نيز غافل نبود. اسناد فراواني كه از آن دوران سياه بر جا مانده گواه اين مدعاست. فعاليتهاي سياسي و مبارزاتي ايشان در قالب شركت جستن در بيانيهها و اعتراضات علما و طلاب به جوّ تاريك آن دوران در تاريخ اين مرز و بوم ثبت و ضبط شده است. همكاري نزديك با جامعه مدرسين حوزه علميه قم و بزرگان و مبارزان آن دوران نيز از اين جمله است.
نقش مرحوم آيتالله گيلاني را در شرايط خطير پس از پيروزي انقلاب چگونه ارزيابي ميكنيد؟ حضور سياسي و قضايي ايشان درآن دوره، چقدر مؤثر بود؟
با پيروزي انقلاب اسلامي به رهبري امام خميني در سال 1357 گويي روح تازهاي در كالبد حيات جامعه علمي و ديني آن زمان دميده شد. آيتالله گيلاني نيز كه خود از شاگردان و ياران وفادار امام خميني(ره) بود استوار و مصمم پاي در راه نهاد و نقشي بزرگ و فراموش نشدني را در تاريخ انقلاب اسلامي و ايران اسلامي ايفا كرد. كمتر كسي است كه نام و آوازه بلند اين عالم رباني را در سالهاي اوليه پيروزي انقلاب اسلامي نشنيده يا خاطرهاي از آن دوران در ذهن نداشته باشد. گويي نام آيتالله گيلاني در تار و پود هستي انقلاب و جمهوري اسلامي تنيده شده است. عالمي كه دين و سياست را به خوبي در هم آميخت و توانست نامي نيك از حضور مردان دين در عرصه سياست به يادگار بگذارد. پس از پيروزي انقلاب اسلامي و در هنگامه خطير برقراري حكومت اسلامي گويي نيازي مبرم به حضور انديشمندان و علماي بزرگ اسلام احساس ميشد. نهال نوپاي انقلاب اسلامي نياز به مساعدت و ياري كساني داشت كه عمري در حوزههاي علميه و جامعه اسلامي به تحقيق، مطالعه و مبارزه گذرانده بودند. بهخصوص شاگردان خاص و برجسته امام خميني كه ذخيره ايشان براي چنين روزهايي بودند. حضرت آيتالله گيلاني نيز كه بهخوبي اين نياز را حس ميكردند در اين راه نو قدم گذاشتند و راست قامت و استوار به ياري امام و مردم شتافتند. از همان روزهاي آغازين پيروزي انقلاب حضور ايشان در كنار امام امت ديده ميشد و بيهيچ چشمداشتي هر چه در توان داشتند براي انقلاب اسلامي و حكومت نوپاي جمهوري اسلامي كه از آرزوهاي ديرينه ايشان و همه دوستداران اسلام و تشيع بود هزينه ميكردند.
نقش ايشان در محاكم قضايي سالهاي آغازين تأسيس نظام، با عنايت به حساسيت آن دوره را چگونه ميبينيد؟ نقش آن درثبيت جمهوري اسلامي چقدر بوده است؟
در سالهايي كه بازماندگان و سرسپردگان رژيم پهلوي در زندانهاي انقلاب به سر ميبردند و در انتظار محاكمه بودند تا حقوق تضييع شده ملت را به آنها بازگردانند امام خميني مسئوليت حاكم شرع و رياست دادگاههاي انقلاب را به آيتالله گيلاني واگذار كرد. اين خود نشانه اعتماد كامل امام به ايشان، كفايت، دانايي و فقاهت مسلم حضرت آيتالله گيلاني و همچنين آغاز مباركي بود براي فعاليت كسي كه در سالهاي بعد بايد نقش بزرگي را در تاريخ اين مرز و بوم ايفا ميكرد.
با توجه به شرايط حاد آن سالها، ايشان چگونه توانستند بهرغم خواستههاي مردم انقلابي – كه گاه جنبه راديكال هم پيدا ميكرد ـ جانب عدالت اسلامي را نگه دارند و براساس موازين فقهي عمل كنند؟
نگاهي به مشي و رويه آيتالله گيلاني در آن سالها، واقعيتهاي عمدهاي از منش بزرگوارانه ايشان را بر ما آشكار ميسازد. يكي از مهمترين ويژگيهاي شخصيتي ايشان كه از تجربههاي عميق و تسلط بر مباني فقهي و علمي ايشان ناشي ميشود، مشي ميانه و معتدلشان است كه در آن سالهاي اوليه انقلاب كه اكثر جريانات و گروهها به دام تندروي و كندروي افتاده بودند از اهميت فراواني برخوردار بود. ايشان در حكمي كه در مطبوعات آن زمان مندرج است فرمودند: هيچكس حق صدور حكم شلاق را ندارد مگر حاكم شرع. در آن سالها گويا چنين شده بود كه عدهاي خودسرانه اقدام به اجراي حدود در گوشه و كنار خيابان ميكردند كه با اين موضعگيري بهجا و بهموقع ايشان جلوي بسياري از اعمال خلاف قانون و شرع اين افراد گرفته شد. رعايت اخلاق و ادب در بحثها و مناظرهها و تسلط فراوان در اين زمينه نيز از ديگر سجاياي اخلاقي اين مرد بزرگ بود. در نامهها و مباحثاتي كه يادگار روزهاي اوليه انقلاب است اين منش و روش بهخوبي از ايشان آشكار است. چنان كه حتي در برخورد با مخالفان و منتقدان كاملاً اين حدود را رعايت ميكردند و اين خود سبب گرايش نسل جوان و علاقهمند به سوي ايشان ميشد.
ظاهراً آيتالله گيلاني به موازات مسئوليت قضايي خود در آن سالها، از اشتغالات علمي نيز غفلت نداشته و در اين حوزهها نيز آثار ارجمندي را پديد آوردهاند. لطفاً در اينباره نيز توضيح بفرماييد.
آيتالله گيلاني از معدود كساني بود كه در اين سمت تنها به پرداختن به مسائل عملي اكتفا نكرد و در ساحت نقد و نظر نيز آثار فراواني از خود بر جاي گذاشت. انبوه مقالات و سخنرانيهاي بهجا مانده از آن سالها كه در قالب كتب، نشريات و مجموعه مقالات ايشان منتشر شده گوياي اين امر است. مجموعه حقوق كيفري در اسلام كه به صورت كتابي مستقل به چاپ رسيده، حاصل تراوشات فكري و قلمي ايشان در همان سالهاست. اهميت اين موضوع آنگاه آشكار ميشود كه در نظر بگيريم مسئوليتهاي سنگين و امر مهم و خطير قضاوت در آن سالها تا چه ميزان از وقت و توان اين بزرگمرد را به خود مشغول ميداشت و ايشان در ضمن اين همه مشغله و كار مداوم به اين امور نظري ميپرداخت.
ويژگي فعاليتهاي علمي ايشان درآن سالها چيست؟ چه چيز مباحث ايشان را در اين زمينه از نظاير آن جدا ميكند؟
مطبوعات، راديو و تلويزيون آن زمان در سالهاي بين 1359-1358 و پس از آن مشحون درافشاني و نظريهپردازيهاي عالمانه ايشان در قامت يك فقيه تمام عيار و مسلط به مباني فقهي اسلامي و مسائل قضا و قضاوت بود. ويژگيهاي ايشان، تسلط كامل به نظرات فقهي فريقين است كه در مقالات و نوشتههايشان منعكس شده است. چنان كه در بحث از مسائل و موضوعات قضايي عموماً آراي مختلف فقهاي شيعه و سني را مطرح و به جرح و تعديل آن مبادرت ميورزيدند. در زمينه شبهات و سؤالهاي طرح شده نيز ايشان بسيار دقيق و موشكافانه به پاسخگويي و استدلال ميپرداختند، پاسخهايي كه امروزه نيز بسيار كارآمد و مورد استفاده اهل علم و نظرند.
از زمينههاي تصدي ايشان در ديگر مشاغل، در سالهاي پس از تثبيت نظام، چه تحليلي داريد؟ كارنامه ايشان درآن مشاغل گوياي چيست؟
در همان سالها و به دنبال موفقيتها و كفايت ايشان در مسئوليتهاي محوله امام خميني(ره) ايشان را به سمتهاي ديگري نيز منصوب كردند.
در سال 1359 ايشان مانند بزرگان ديگر از سوي حضرت امام به عنوان كانديداي شوراي عالي قضات معرفي شد. در سال 1361 نيز به عنوان مسئول رسيدگي به مشكلات شرعي شهرداريها از سوي امام خميني(ره) منصوب شد كه در اين سمت منشأ خير فراوان بود.
از ويژگيهاي فعاليتهاي آيتالله گيلاني درآن سالها چيست؟ به شهادت كارنامه علمي وعملي ايشان، چه مواردي از حساسيتها و دلمشغوليهاي آيتالله محسوب ميشد؟
خصلت بارز آيتالله گيلاني درآن سالها، اهتمام زايدالوصفشان به مسائل و مشكلات جوانان بود كه بهخصوص در آن سالها همواره مطرح بود. سخنرانيها و صحبتهايشان با جوانان در سمينارها و دانشگاههاي مختلف، خود گوياي دغدغه هميشگي اين مرد بزرگ است. گويي ايشان به فراست اهميت اين امر را درك كرده بود كه برآوردن نيازهاي فكري و عقيدتي اين نسل آيندهساز از مهمترين و بزرگترين اولويتهاست. به همين دليل بار ديگر رهبر انقلاب ايشان را شايسته انجام امري ديگر ديدند و به سمت مسئول نظارت بر خط فكري و عقيدتي دانشگاهها منصوب كردند.
كارنامه آن مرحوم را در طول دوره عضويت درشوراي نگهبان چگونه ارزيابي ميكنيد؟ ظاهراً ايشان در دورهاي هم دبير اين شورا بودند؟
به دليل همان جامعيت شخصيتي آيتالله گيلاني بود كه پس از آن مسئوليتهاي خطير قضايي، از سوي حضرت امام به عنوان عضو و دبير شوراي نگهبان منصوب شد تا در اين عرصه نيز چنان گذشته با اندوختههاي عظيم علمي و تجربههاي فراوان اجرايي به ايفاي نقش بپردازد. ايشان در اين مسئوليت نيز همچون ديگر مسئوليتها سالهايي از عمر شريف و پربركت خود را گذراند تا نمونهاي باشد براي همه كساني كه پاي در اين راه مينهند كه چگونه ميتوان زير بار اين همه مسئوليت و خدمت كمر خم نكرد و استوار و پابرجا اداي وظيفه كرد. در سالهاي پاياني عمر پربركت امام راحل نيز ايشان همراه با حضرات آيات خامنهاي، موسوي اردبيلي، مشكيني، هاشمي رفسنجاني و ديگر بزرگان به سمت عضو هيئت بررسي متمم قانون اساسي منصوب شدند.
جمعبندي شما از نقشآفريني آيتالله گيلاني دردوران پس از رحلت حضرت امام(ره) و زعامت رهبر معظم انقلاب (مدظله)چيست؟ ولايتپذيري ايشان را چگونه ميبينيد؟
به دنبال ضايعه عظيم و جبرانناپذير رحلت رهبر انقلاب حضرت امام خميني و انتخاب حضرت آيتاللهالعظمي خامنهاي(دام ظله) به عنوان رهبر انقلاب از سوي مجلس خبرگان رهبري ايشان كه خود نماينده خبرگان رهبري و دبير شوراي نگهبان بود، همچون ياري وفادار در كنار ايشان بود. آيتالله گيلاني از نخستين كساني بود كه حمايت خود را از رهبري اعلام كرد كه: حضرت آيتاللهالعظمي خامنهاي تمام صفات و خصوصيات لازم را براي رهبري دارند. همچنان كه در تمام سالهاي رهبري حضرت آيتاللهالعظمي خامنهاي اين حمايت و اطاعت ادامه داشته است. در سال 1368 حضرت آيتالله گيلاني طي حكمي از جانب مقام معظم رهبري به عنوان نماينده ايشان در دانشگاهها منصوب شد. اين انتصاب شايسته نشان از اعتماد و نزديكي ايشان به رهبري داشت. همچنان كه آيتالله گيلاني امين و معتمد امام خميني بود مورد اعتماد و مشاوره مقام معظم رهبري هم قرار داشت. چند سال بعد نيز به عنوان رئيس ديوان عالي كشور در قوهقضائيه به ايفاي مسئوليت پرداخت. قاطعيت و تدبير ايشان در اين مسئوليت مثال زدني است. چنان كه نمونههايي از آن را در برخورد قاطعانه و توأم با تدبير ايشان در برابر پروندههايي نظير مفاسد اقتصادي و اختلاسهاي آن سالها ميبينيم.
مشي عملي آيتالله گيلاني در اين دوره، چه تأثيري برصحنه سياسي كشور و اعتماد جريانات سياسي و فرهنگي به ايشان داشته است؟ شواهد آن چيست؟
در سالهاي بعد نيز همين مشي مدبرانه و معتدل ايشان باعث شد تا مورد اعتماد تمامي جريانها و گروههاي سياسي قرار بگيرد. چنان كه قول و فعل ايشان بارها در موارد اختلاف و مشكلات ميان جريانها و سليقههاي گوناگون سياسي مورد مراجعه و عمل قرار گرفت. نمونه اين امر در جريان انتخابات حساس و مهم خبرگان رهبري در سال 1385 مشاهده ميشود كه نام آيتالله گيلاني در همه فهرستهاي انتخاباتي جريانها و گروههاي فعال در انتخابات به چشم ميخورد و عاقبت ايشان با كسب آراي فراوان مردم تهران از سوي آنان به عنوان نماينده خبرگان رهبري انتخاب شد. همچنين بعد از كنارهگيري ايشان از مسئوليت رياست ديوان عالي كشور بار ديگر به عنوان مشاور عالي رئيس قوهقضائيه در سال 1385 منصوب شد. همه اين فعاليتهاي گسترده و متنوع اجرايي در كنار پرداختن به امر تدريس كاري بس دشوار و بزرگ است. ايشان در همه اين سالها از اين امر نيز غافل نبود و دروس خارج فقه و اصول آيتالله گيلاني از پربارترين و عميقترين دروس حوزوي در همه اين سالها بوده است. وسلام عليه يوم ولد ويوم يموت ويوم يبعث حيا.
