«آبي آسمان از ديروز پر رنگتر و ديدنيتر است و اين شايد نويد يك روز خوب و با نشاط باشد. خورشيد هنوز صبح چتر طلايياش را به طور كامل روي خاكستري شهر پهن نكرده كه صداي دينگ دينگ اول پيامك به گوش ميرسد. «ميليونر شو ادامه دارد. . . دو برنده صد ميليوني در هر ماه. . . » هنوز طعم گس اين پيامك تكراري و روزانه زير زبانمان است كه پيامك بعدي فرا ميرسد:«سرتون گرم جام جهانيه؛ يادي از ما نميكنين! دكتر... در حال تماشاي فوتبال...» و اين چنين است كه روز آبيمان را با پيامكهاي خاكستري و بيمحتوا آغاز ميكنيم كه تا پاسي از شب هم دست بردار ما نيستند.»
بدون شك «پيامك» يا «SMS» را كه خلاصهاي از عبارت «Short Message Service» به معناي «سرويس ارسال پيام كوتاه» ميباشد، ميتوان انقلابي در صنعت ارتباطات و نقطه اوج نسل سوم پيامرساني متني ناميد. اين قابليت در سال 1991 ميلادي وارد چرخه وسايل ارتباطي شد و در سال 1998 در جايگاه واقعي خود قرار گرفت. بر اساس استاندارد تعيين شده، طول پيام مبادله شده بين دو دستگاه تلفن همراه، ميتواند حداكثر 160 كاراكتر باشد. اين سيستم، قابليت فرستادن پيام از «يك مشترك به مشترك ديگر» و همچنين «از يك مشترك به چند مشترك» را داراست. مسنترها خوب به خاطر دارند كه تا دو دهه قبل كه ضريب نفوذ تلفن و فاكس در كشور بسيار پايين بود و بسياري از خانوادهها به تلفن دسترسي نداشتند، در مواقع ضروري، تنها راه ارتباط متني تقريباً سريع تلگراف بود. متن تلگراف هم بايد به صورت خلاصه و اختصاري نوشته ميشد چون هزينه ارسال آن زياد بود. اما در عصر كنوني ارسال و دريافت پيام متني در كمتر از چند ثانيه امكانپذير است و اين شايد محكمترين دليل بر اثبات ادعاي «عصر ارتباطات» باشد. ارزاني، سرعت بالا در ارسال و دريافت پيام، قابليت نوشتن به زبان فارسي و لاتين، ناهمزماني ارتباط فرستنده و مخاطب، ارتباط كوتاه و مؤثر، قابليت ذخيرهسازي پيام براي مدتطولاني، قابليت استفاده در همه ساعات شبانهروز، دسترسي دائم، امكان ارسال يك پيام به چند نفر به صورت همزمان و. . . از مزيتهاي ارسال پيامك ميباشد كه آن را در زمره پرمخاطبترين سرويسهاي مخابراتي قرار داده است و از آن يك ابزار ارتباطي مطمئن و متمايز ساخته است.
تولد پيامك در ايران
خدمات پيام كوتاه در ايران براي نخستين بار در سال 1381 مورد بهرهبرداري قرار گرفت. از اين سال به بعد استفاده از پيام كوتاه به تدريج در بين كاربران ايراني تلفن همراه فراگير شد. با فراگير شدن اين سرويس خدماتي در كشور، فرهنگستان زبان و ادب فارسي نيز در تاريخ ۲۷ تير ۱۳۸۶، واژه «پيامك» را به عنوان جايگزين «SMS» برگزيد اما با وجود قدمت اين انتخاب هنوز عده بسياري ترجيح ميدهند از واژه «اس ام اس» يا «مسج» به جاي پيامك استفاده كنند. استفاده از اين سيستم در كشور به سرعت گسترش يافت و همگاني شد تا جايي كه فقط در نوروز سال 1393 بيش از 28 ميليارد پيامك توسط مشتركان ايراني ارسال شده است. معاون سازمان تنظيم مقررات و ارتباطات راديويي از تبادل 28 ميليارد پيامك توسط مشتركان تلفن همراه در تعطيلات نوروز 93 خبر داد. حسن رضواني در گفت وگو با فارس اظهار داشت: در 13 روز تعطيلات نوروز 1393، مشتركان دو اپراتور تلفن همراه كشور 28 ميليارد و 500 ميليون پيامك ارسال كردهاند كه در اين ميان مشتركان ايرانسل 16 ميليارد و مشتركان همراه اول 5/11 ميليارد پيامك ارسال كردند كه اين تعداد پيامك نسبت به سال گذشته 65 درصد افزايش داشته است. حالا ديگر با نگاهي به اين آمار ميتوان واقعاً ادعا كرد ضريب نفوذ استفاده از سامانه پيامك در كشور به صد درصد رسيده است و شايد از آن فراتر هم رفته باشد!
كاربردهاي گوناگون پيامك
پيامك از منظر اقتصادي، آموزشي، اجتماعي و. . . داراي كاركردها و سرويسهاي متعددي است كه بسياري از آنها باعث صرفهجويي در وقت و انرژي شده و باعث روانتر شدن بسياري از امورات روزمره ميشوند. اعلام موجودي، دريافت و برداشت از حسابهاي بانكي، سررسيد اقساط و. . . پرداخت قبوض مختلف، دريافت اخبار مهم و نتايج مسابقات ورزشي، اعلام وصول كالا يا مراسلات پستي، اعلام لغو پرواز يا تغيير ساعت پروازها، قطارها و اتوبوسها، اعلام حضور يا غيبت دانشآموزان و اعلام نمرات به والدين و. . . بخش مختصري از كاركردهاي منحصر به فرد و كارآمد اين سرويس ميباشند. در حوزه فرهنگ و هنر نيز ميتوان كاركردهاي متعددي براي اين سرويس متصور بود. اما متأسفانه با وجود چنين ظرفيتهاي بالقوهاي كه در استفاده از اين سرويس مخابراتي در جنبههاي فرهنگي، اقتصادي، سياسي، مذهبي و... وجود دارد، بيشتر جنبه سرگرمي و در موارد اندكي نيز اطلاعرساني مورد توجه مشتركين اين سرويس ميباشد و توجه چنداني به ساير قابليتهاي آن نميشود يا جدي گرفته نميشود. در صورتي كه با برنامهريزي مدون و مشخص ميتوان از اين سرويس استفادههاي به روزتر و منطقيتري كرد.
پيامك هووي تبريك تلفني يا حضوري
با فراگير شدن تلفن همراه و همگاني شدن استفاده از سرويسهاي مختلف آن، تعاملات اجتماعي نيز به شدت تحت تأثير اين فناوري قرار گرفتند و بسياري از مراودات و گفتوگوهاي تلفني و حضوري خاطره انگيز، جاي خود را به تماسهاي سرد و خاكستري پيامكها دادند. شايد آمارهاي ميلياردي ارسال پيامك در اعياد اسلامي و عيد نوروز پيامآور شادي و درآمد سرشار براي اپراتورهاي تلفن همراه در كشور باشند، ولي زنگ خطري نيز براي فرهنگ روابط عمومي و اجتماعي نيز به شمار ميآيند كه بسياري از افراد جامعه عليالخصوص نسل جوان حتي در عيد نوروز هم خود را از شنيدن صداي گرم و پر عاطفه پدربزرگ و مادربزرگ و ساير اقوام دور و نزديك محروم ميسازند و به ارسال يك پيامك خشك و خالي بسنده ميكنند. جالب اينجاست در مقاطعي كه برخي نهادهاي فرهنگي و اجتماعي از طريق صدا و سيما در حال فرهنگسازي در خصوص اهميت صله رحم و افزايش مراودات اجتماعي حضوري هستند، همزمان اپراتورها در برنامههاي تبليغيشان، با به رخ كشيدن سرويسهاي مختلف، تلفن همراه و پيامك را جايگزين مناسبي براي شركت در مراسمات يا عرض تبريك حضوري معرفي ميكنند!
پيامكها سكاندار حمله به قوميت و فرهنگ ايراني
هر چند ميتوان از پيامك به عنوان يك سپر دفاعي در مقابل تهاجمات فرهنگي استفاده كرد ولي ظاهراً اين پيامك است كه شمشير از رو بسته و يك تنه در مقابل فرهنگ ايراني و اسلامي ما ايستادگي ميكند. در واقع يكي ديگر از كاركردهاي منفي پيامك به ويژه در سالهاي اخير رويكرد تخريب فرهنگي و قوميتي اقوام و قوميتهاي مختلف ايراني ميباشد كه عدهاي نيز ناخواسته به بهانه لبخندي كوتاه در گسترش آن، لحظهاي تأمل و درنگ نميكنند. البته اين هجمه فرهنگي ارزان و در دسترس، در سالهاي آينده تبعات منفي فراواني بر ساختار فرهنگي و اجتماعي جامعه ما خواهد گذاشت كه بدون شك جبران مافات و پاكسازي ذهنيات مخدوش و منحرف شكل گرفته [علي الخصوص در نسل جوان] به آساني و ارزاني ارسال چند پيامك نخواهد بود!
تخريب شخصيتهاي ملي، مذهبي، فرهنگي و سياسي از ديگر تبعات نداشتن برنامه مدون و جامع براي استفاده بهينه از سيستم پيام كوتاه ميباشد. در حالي كه با كمي چشمپوشي از در آمدهاي ميلياردي ميتوان از محل درآمدهاي كلان به معرفي بزرگان و شخصيتهاي تأثيرگذار اين مملكت پرداخت و از پيامك در جهت اعتلاي فرهنگ اين مملكت استفاده كرد، ولي متأسفانه راه همچنان براي تخريب شخصيتهاي مذهبي، سياسي، فرهنگي و. . . هموار است و فعلاً درآمدهاي ميلياردي مهمترين اولويت اپراتورها محسوب ميشوند.
جايگاه پيامك در صدا و سيما
بدون شك يكي از ارزشمندترين خدمات پيامك، استفاده از اين فناوري در شبكههاي مختلف تلويزيوني و ماهوارهاي است. چراكه عمدتاً برقراري تماس تلفني با شبكههاي تلويزيوني كاري دشوار است و ارسال پيام از طريق ايميل يا رايانه نيز نياز به وقت مشخص، حوصله و امكانات خاصي دارد كه در اختيار همه نيست؛ ولي ارسال پيامك در حال حاضر آسانترين شيوه براي ارتباط محسوب ميشود. ارزاني، سرعت برقراري ارتباط و در دسترس بودن سه عامل مهم در انتخاب اين سرويس از سوي شبكههاي تلويزيوني و ماهوارهاي است. در ضمن در دنياي كنوني موبايل دم دستترين وسيله براي افراد محسوب ميشود و عدهاي شايد هرگز طرح «يك روز بدون موبايل» را برنتابند! البته در اكثر كشورهاي دنيا استفاده از پيام كوتاه در ارتباط با تلويزيون، هنگامي مطرح ميشود كه برنامهريزان يك شبكه تلويزيوني بخواهند برنامههاي «اينتراكتيو» يا دوسويه ارائه دهند و از ميزان رضايت و انتقادات و پيشنهادات مخاطبان خود آگاه شوند. شبكههاي تلويزيوني، به سه دليل عمده تلاش ميكنند برنامهها و سيستمهاي خود را «دو سويه» كنند: الف) سودآور شدن برنامهها ب) افزايش تعداد بينندگان و مخاطبين پ) تأثيرگذاري بر افكار عمومي.
اما متأسفانه در رسانه ملي ما بيشتر حجم و تعداد پيامكهاي ارسالي به شبكههاي مختلف مهم است كه عمدتاً در قالب مسابقه يا نظرخواهي عددي طراحي شدهاند. به رغم رويكرد مخاطب محوري كه اكثر رسانههاي معتبر دنيا در استفاده از پيامك در پيش گرفتهاند، در صدا و سيماي ما بيشتر آمار شركتكنندگان در مسابقات و نظرسنجيها اهميت دارد نه نظرات و خواستههاي مخاطبان. هر چند اكثر برنامهها يك سامانه پيامكي هم راه انداختهاند، ولي از آنجايي كه اين نظرات نوشتاري بازخوردي ندارند، به نظر ميرسد در آن سوي خط هم خوانندهاي ندارند و اين شمارهها بيشتر به منظور خالي نبودن عريضه در نظر گرفته شدهاند. البته از رسانهاي كه مبلغ برگزاري مسابقاتي با سؤالاتي نظير آيا ماست سفيد است، آيا بستني داغ است و. . . ميباشد، بيش از اين هم انتظاري نيست!
سخن پاياني
در پايان ذكر اين نكته ضروري است كه وقتي در اثر نبود برنامهريزي يا آموزش اصولي، نگرش افراد يك جامعه در استفاده از فناوري يا يك سرويس مخابراتي به شكلي غيرمنطقي و نامتعارف شكل پذيرد، زماني كه براي اصلاح و بازسازي اين نگرش معيوب نياز است به مراتب بيشتر از زمان شكلگيري اين نگرش خواهد بود. بنابراين توصيه ميشود متوليان امر با تشكيل يك كارگروه و پرداخت هزينههاي برخي برنامههاي آموزشي از محل درآمدهاي ميلياردي اپراتورها زمينه را براي جلوگيري از تفكرات مسموم در جامعه و هدايت نسل جوان به سوي استفاده منطقي از سرويسهاي مخابراتي فراهم كنند. شايد راهاندازي سامانههاي رايگان اعلام اوقات شرعي، سامانه پاسخ به سؤالات شرعي و حتي درسي، سامانه معني كلمات فارسي يا لاتين، ارسال روزانه حديث، يك بيت شعر، يك جمله عارفانه يا تأثيرگذار و. . . به صورت رايگان، بتوانند اندكي در بازگرداندن آب رفته به جوي مؤثر باشند!
