معصومه گنجي ، كارشناس ارشد روانشناسي | انسان براي كامل شدن و به تماميت رسيدن همانند غنچهاي است كه بايد زمينه و شرايط مساعد براي او فراهم باشد تا شكوفا شود. انسان درجاتي از استعدادها و تواناييها در وجودش هست كه از طريق پالايش استخراج ميشود.شناخت معبود و آفريدگار، محبت را در دل او ايجاد ميكند و اين محبت، انسان را به پرستش، عبادت و اظهار كوچكي و تواضع در برابر خالق بيهمتا وا ميدارد، به عبارت ديگر، عبادت رمز كمال آدمي است.
اديان الهي و به ويژه دين مبين اسلام براي تأمين سعادت آدمي در به دست آوردن زندگي بهتر و رسيدن به پاداش اخروي برتر و رسيدن به كمال، آموزشها و رهنمودهاي بسيار دقيق و باارزشي را ارائه كردهاند و عباداتي كه دين اسلام بر پيروان خود واجب كرده است، موجب ميشود فرد به سوي رفتار بهتر و برتر و رشد و ارتقاي نفس و اجتناب از رفتار زشت و غيرانساني گرايش پيدا كند. در واقع همه آموزههاي ديني و فرايض و رفتارهاي ديني نقش مؤثري در تأمين بهداشت رواني فردي، خانوادگي و اجتماعي دارد.
روزه يكي از عبادات واجب مسلمانان در ماه مبارك رمضان است كه در پرورش و تهذيب نفس تأثير بسزايي دارد و سبب تقويت اراده انسان ميشود و او ميتواند رفتارهاي صحيح زندگي را بياموزد و مسئوليتها و وظايف خود را به خوبي انجام دهد. روزه باعث ميشود از حال محرومان و گرسنگان باخبر شويم و ساعاتي خودمان را به جاي آنها قرار دهيم و اين يعني دور شدن از خودميانبيني و خودخواهي. در واقع بسياري از اوقات اين خودميانبيني ماست كه موجب ميشود نتوانيم خود را به جاي ديگري گذاشته و از دريچه چشم او به مسائل نگاه كنيم و اين خود سرچشمه بسياري از سوء تفاهمها و اختلافات بين انسانهاست.
ماه رمضان تمرين خويشتنداري است زيرا همچنان كه جسم خود را از خوردن و آشاميدن نهي ميكنيم، تمام اعضا و جوارح خود را نيز از گناه دور ميسازيم. گناهاني مانند غيبت، دروغ، تهمت، تمسخر، نگاه آلوده و. . . كه متأسفانه به سبب شيوع آنان، قبحي برايمان ندارند و بسياري از روابط خانوادگي و مناسبات اجتماعي ما را متزلزل كردهاند، بايد از زندگي ما كنار گذاشته شوند، بنابراين ماه رمضان و روزهداري فرصتي براي بازنگري و تجديد نظر در روابط اجتماعي و معاشرت ما با ديگر انسانهاست؛ فرصتي براي بخشش و زدودن زنگار كينه از دلهاست.
روزه گرفتن موجب ميشود انسان صبور و بردبار شود. صبر موجب تقويت شخصيت و افزايش توانايي انسان در برابر سختيها و بارهاي سنگين زندگي و حوادث و مصايب روزگار ميشود. خداوند بندگان خود را به صبر سفارش ميكند، مثلاً در سوره مباركه بقره آيه 152 ميفرمايد: «اي افراد با ايمان از صبر و نماز (در برابر حوادث سخت زندگي) كمك بگيريد زيرا خداوند با صابران است.» پس فرد متدين هرگز از مشكلات و سختيها، اظهار شكوه و ناتواني نميكند بلكه در مقابل حوادث روزگار مقاومت ميكند، بنابراين صبر به انسان ميآموزد كه براي دستيابي به اهداف بايد تلاش مداوم كند و با پشتكار و اراده به تلاش مستمر خود ادامه دهد. در اين صورت چنين فردي شخصيتي رشديافته و متعادل، كماليافته و توليدكننده، فعال و دور از اضطراب خواهد داشت.
در ماه ميهماني خدا، از گناهان و خطاهاي گذشته توبه ميكنيم و خود را به سرچشمه لايزال محبت و بخشندگي نزديك ميسازيم و با عبرت از گذشته و اميد به آينده، برنامهاي هر چه بهتر براي زندگي خود به تصوير ميكشيم. در اين ماه مبارك رشته محبت بين خالق و مخلوق به واسطه انجام فرايض و اعمال مخصوص اين ماه(به ويژه شبهاي قدر) محكمتر ميشود و رابطه معنوي بين انسان و خداوند، به او چنان نيرويي ميبخشد كه موجب تجديد اميد، تقويت اراده و آزاد شدن تواناييهاي عظيم وي ميشود، طوري كه او را بر تحمل سختيها و انجام كارهاي بسيار بزرگ قادر ميسازد. انسان هنگام عبادت، از مشكلات زندگي به درگاه ايزد يكتا پناه ميبرد و با مناجات و بازگو كردن مشكلات در حالت آرامش، منجر به رهايي از اضطراب ميشود كه شباهت زيادي به تكنيك آرامسازي يا تمدد اعصاب دارد. در اين حالت، مشكلات به تدريج قدرت اضطرابزايي خود را از دست ميدهد، بنابراين دعا و مناجات و بيان مشكلات موجب تخليه هيجانات و اضطرابها ميشود، همچنين انسان هنگام دعا و نيايش احساس ميكند كه به يك قدرت مافوق نزديك است و تحت حمايت و سرپرستي او قرار دارد و همين موجب برانگيخته شدن حس اعتماد به نفس، قدرت، اهميت آرامش، اميدواري و خوشبختي در او ميشود و نيروي رواني خود را كه براي حل تضادهاي رواني مصرف كرده است، دوباره به دست ميآورد و با حالت شادابي و نشاط به كار و توليد ميپردازد.
كلام آخر اينكه از منظر روانشناسي، شاخصههاي مهم سلامت روان، كيفيت ارتباط صحيح با چهار عامل محرك، نيروبخش و جهتدهنده است كه ايجاد خلل در ارتباط با اين چهار عامل، حيات انساني و سلامت روان او را به خطر مياندازد:
۱ ـ ارتباط انسان با خدا ۲ ـ ارتباط انسان با ديگران۳ ـ ارتباط انسان با طبيعت ۴ ـ ارتباط انسان با خويشتن خويش.
ارتباط با خدا، موجب دوري از گناه و آلودگي ميشود، خودميانبيني و خودخواهي را از بين ميبرد. اضطرابها و نگرانيها را كاهش ميدهد و اراده، بردباري و اعتماد به نفس انسان را افزايش ميدهد. قدرت روحي انسان به حد اعلا ميرسد و قدرت مقابله و ايجاد ارتباط منطقي جهت حل مشكلات را در فرد ايجاد مينمايد و بالطبع، ايجاد ارتباط صحيح با خدا، ارتباط او با ديگران، طبيعت و خويشتن او نيز جهتدار و منطقي ميگردد.
