همه كساني كه حتي براي مدتي محدود، تجربه حضور در محيطهاي كار اعم از خصوصي و دولتي را داشتهاند، براي يك بار هم كه شده مزه تلخ پديده غيراخلاقي زيرآبزني را چشيدهاند؛ اتفاقي كه با وقوعش، جايگاه شغليشان را خدشهدار كرده است.
ريشه واژه «زيرآبزني» از كجا ميآيد؟
ريشه اصطلاح «زيرآبزدن» به حدود001سال پيش بازميگردد؛ در آن روزگار آب لولهكشي مانند اين دوره، وجود نداشت و در انتهاي هر خانهاي، مخزني بود كه صاحبخانه با باز شدن كانالهاي شهر، آب را در آن ذخيره ميكرد. از آنجا كه پايين مخزن، لجن جمع ميشد، مردم براي تميز كردن آب حوضشان، قسمت انتهايي حوض را كه زيرآب نام داشت، باز ميكردند تا آلودگي تخليه شود و آب پاكيزه بالايي باقي بماند. در آن دوره اگر كسي با ديگري دشمني داشت، براي آزار او، زيرآب حوض خانهاش را به صورت پنهاني باز ميكرد تا همه آب حوض او تخليه شود و صاحبخانه بيآب بماند. صاحبخانه هم زماني كه براي برداشتن آب به حوض خانهاش ميرفت و ميديد هيچ آبي در حوض نيست، آزرده و ناراحت به دوستانش ميگفت: «زيرآبم را زدند». سالها گذشت و آب تصفيه شده و لولهكشي جاي كانالهاي آب و مخزن و حوض ذخيره آن را گرفت اما اين اصطلاح زبان به زبان چرخيد و اين روزها پس از گذشت 100 سال از حوضچه خانهها به محيطهاي كار و ادارات رسيد تا دشمني كردن با تخريب و تخطئه هم، لقب زيرآب زدن را به خود بگيرد.
زمان براي امپراطوري زيرآب زني
از ماجراي زدن زيرآب حوضچه و قطعي آب صاحبخانه كه بگذريم، اين روزها زيرآبزني لقب رفتار شنيع و دور از اخلاقي را به خود گرفته كه طي آن فرد زيرآبزن، با استفاده از حربههايي مانند تهمت، دروغ، غيبت و پاپوش، دست به تخطئه طرف مقابل ميزند تا با تصور خود نان او را ببرد و جايش را بگيرد. يكي از شنيعترين رفتارها در فرهنگ جامعه ما نان بريدن است، اما اين روزها اين رذيله اخلاقي زيرآبزني و آجر كردن نان خلقالله با چنان شدتي در محيطهاي كاري در حال انجام است كه گاه در كنار تأسف بار بودن، اين پرسش را در ذهن ايجاد ميكند كه مگر آدم تا چه اندازه ميتواند بدخواه و بدعمل باشد كه به اين آساني از سر حسادت، روزي انسان را قطع كند؟!
چند برداشت از زيرآبزني!
براي شناختن انواع زيرآبزنيها در محيطهاي كاري كافي است پاي صحبت كساني بنشينيم كه تجربه حضور در اين محيطها را داشتهاند تا ببينيم هر كدامشان، چطور با پديده زيرآبزني مواجه شدهاند. خانم اكبري 35 ساله است و سابقه 10 ساله حضور در محيطهاي كار را در كارنامه خود دارد. وقتي از او در خصوص ماجراي زيرآبزني در ادارات و تجربههاي شخصياش ميپرسيم، ميگويد: سالها پيش زماني كه براي اولين بار در محيط كار حضور پيدا كرده بودم، همكاري داشتم كه هم از نظر تحصيلات و هم جايگاه شغلي در رتبهاي پايينتر از من قرار داشت. آن روزها من با تمام تلاش سعي ميكردم وظايفي كه به من محول شده بود را به بهترين نحو انجام دهم اما خانم همكار تمام سعي و تلاشش را به كار گرفته بود تا مرا بيكفايت نشان دهد.
وي ادامه ميدهد: روزها از پس هم گذشت و از آنجايي كه همكار من در ميان مديران آن محيط كار روابطي داشت و از سوي ديگر رئيس شركت هم انسان دهنبيني بود، در نهايت زيرآبزنيهاي او به اخراج من انجاميد، هنوز يك ماه از خارج شدن من از محيط كار نگذشته بود كه كار بسيار بهتري به من پيشنهاد شد و چند ماه بعد يكي از همكاران از همان محيط كار اول با من تماس گرفت و گفت كه مديران شركت عذر آن خانم زيرآبزن را هم خواستهاند و او از آنجا رفته است.
غيبت و دروغ و تهمت، چاشني زهر آلود زيرآبزنها
خانم عالمي، 28 سال دارد؛ او در خصوص تجربه زيرآب خوردن ميگويد: من فارغالتحصيل مقطع كارشناسي ارشد مهندسي يكي از دانشگاههاي معروف كشور بودم و پس از پايان تحصيلات، در يكي از ادارات دولتي مشغول به كار شدم. وي ادامه ميدهد: از همان روز اولي كه قدم به محيط كار گذاشتم، به ناگاه با جو سنگيني از سوي همكارانم به خصوص خانمها روبهرو شدم، وضعيت به گونهاي بود كه ميتوانستم نفرت را در نگاه اكثرشان ببينم. هنوز مدت زيادي از آغاز به كار من نگذشته بود كه به دليل تواناييام در انجام درست وظايف، از سوي مدير تشويق شدم و انگار اين جرقهاي براي آتش گرفتن خشم و حسادت همكارانم بود. وي تأكيد ميكند: شايد باورتان نشود، چه حرفهايي پشت سرم نميزدند و چه داستانهاي دروغي كه درباره زندگي شخصي و خانوادگيام به ميان نميآوردند، انگار همه تلاششان را به كار گرفته بودند تا با حمله به آبرو و حيثيت يك دختر، توانايياش را در كار زير سؤال ببرند و او را زير فشار تهمتها و غيبتهايشان خرد كنند. خانم عالمي ميافزايد: حرفها بالا گرفت اما من در برابر همه اين حرف و حديثها، صبر پيشه كردم و از شر اين توطئهها به خدا پناه بردم تا اين كه يك روز مديرمان من را به دفترش خواند و در خصوص اين حرف و حديثها پرسيد و من تمام ماجرا را از ابتدا تا انتها برايش تعريف كردم و گفتم كه چه جو سنگيني را از زمان ورود به محل كار، تحمل ميكردم. از آنجايي كه مدير ما انسان عاقل و با درايتي بود، بدون توجه به غيبت و زيرآبزنيهاي آنها از من خواست كه فعاليتم را با تمام توان ادامه دهم و هيچ نگراني بابت اين حاشيهها نداشته باشم و پس از آن ماجرا، زيرآبزنهاي اداره كه ديده بودند تيرشان به سنگ خورده، ديگر عزم جزم گذشته را در زيرآبزني نداشتند.
زيرآب آدمهاي مسئوليتپذير و منظم را ميزنند
محمد رضا 26 سال دارد و در يكي از شركتهاي خصوصي معروف مشغول به كار شده است. او در خصوص ماجراي زيرآبزني در ادارات ميگويد: من به تازگي مشغول به كار شدهام و پيش از اين تجربه زيرآب خوردن را نداشتم. در روزهاي ابتدايي من به تبع شخصيتم كه آدم منظم و مسئوليتپذيري هستم، همه وظايفم را به بهترين نحو انجام ميدادم، سر وقت ميآمدم و سر موقع ميرفتم، اما از آنجايي كه اين رفتارهاي من به ذائقه همكارانم كه به اهمال و به اصطلاح پيچاندن كار عادت كرده بودند، خوش نميآمد، شروع كردند به زدن زيرآب من. وي ادامه ميدهد: طي چند ماه حضور من در شركت، آنقدر كارشكني و دروغ و تهمت عليه من انجام شد كه در نهايت من از آن قسمت به بخش ديگري منتقل شدم و اين روزها هم با زيرآبزنهاي جديد همكار شدهام! وي ادامه ميدهد: به باور من كسي كه كارش را به درستي انجام ميدهد و منظم و مسئوليتپذير است، از سوي همكاران تهديد به زيرآبزني ميشود، چون انگار آدمها نميتوانند بهتر از خودشان را در محيط كار ببينند.
زيرآبزنها ترسو و نالايق هستند
آقاي فتحي 54 سال دارد، مدير مالي است و سالها سابقه كار در شركتها و ادارات مختلف را دارد. وي در خصوص ماجراي زيرآب زني در محيطهاي كاري ميگويد: بيكاري در جامعه و ترس از دست دادن شغل يكي از دلايلي است كه باعث ميشود كاركنان در برخورد با كارمندي كه توانايي بيشتري نسبت به خودشان دارد و كار را به كيفيت بهتري انجام ميدهد، دست به عمل غيراخلاقي زيرآبزني بزنند.
وي ادامه ميدهد: زيرآبزنها در واقع انسانهاي ترسويي هستند كه با ديدن موفقيت همكارانشان، موقعيت خود را در خطر ميبينند و تصميم ميگيرند براي از ميدان به در كردن حريفي كه ممكن است با وجودش كار خود را از دست بدهند، موقعيت و جايگاه شغلي خودشان را مستحكم كنند.
مدير لايق، رشته زيرآبزنها را پنبه ميكند
آقاي فدايي 48 سال دارد و مديرعامل يك شركت با تعدادي كارمند است. وقتي از او در خصوص معضل زيرآب زني در محيطهاي كاري ميپرسيم، ميگويد: متأسفانه زيرآبزني هميشه در محيطهاي كار وجود داشته و اين سالها انگار به اوج خود رسيده است اما به باور من يك مدير موفق و كارآمد، كسي است كه راه را بر زيرآب زني و تهمت و تخطئه ببندد.
وي ادامه ميدهد: به عنوان مثال زماني كارمندي با هدف زيرآبزني مسير دفتر رئيس يا مدير عامل اداره را در پيش ميگيرد، مديرعامل و رئيس بايد با تدبير و در نظر گرفتن اين كه همه اين حرفها ميتواند تهمت و پاپوشي براي زيرآبزني باشد، به گونهاي برخورد كند كه آن كارمند ديگر نه تنها در شركت خودشان، كه در جاهاي ديگر هم جرئت زيرآبزني را پيدا نكند.
وي تأكيد ميكند: حتي اگر كارمند زيرآبزن براي حرفهاي خود مستنداتي هم داشت، مدير بايد با اشراف كامل به ماجرا و شنيدن صحبتهاي فردي كه قرار است زيرآبش خورده شود، حق را به حق دار برساند، چون در نهايت حاشيه و زيرآبزني بيشترين ضرر را به رأس شركت و اداره و عملكرد كاري وارد ميكند.
حفظ آبروي مؤمن از آبروي خانه خدا برتر است
زيرآبزنها در حالي هر روز بر گستره رفتار غير اخلاقي و شنيعشان در محيطهاي كار و اجتماع ميافزايند كه بر اساس آموزههاي ديني ما بردن آبروي مؤمن و تهمتزدن به او از گناهاني است كه هيچگاه آمرزيده نميشود. جايگاه آبروي مؤمن در احاديث و روايت ما به اندازهاي است كه امام صادق (ع) در حديثي ميفرمايند: «المؤمن اعظم حرمة منالكعبه» به اين معنا كه «حرمت مؤمن از حرمت كعبه بالاتر است» و ريختن آبروي مومن گناهش بيشتر از تخريب خانه خدا. امام جعفرصادق در كتاب خصال روايت ميفرمايند: «مقدسترين سرزمين كعبه مكرمه است به گونهاي كه بدون توجه به آن نماز باطل است و حيواني كه به آن سو ذبح نشود حرام است». به راستي چه كسي به خود جرئت ميدهد كعبه را خراب يا به آن اهانت كند؟ آيا جز ستمكاراني مانند يزيد كه حكم تخريب و آتش زدن كعبه را صادر كرد؟ كسي چنين جسارتي را دارد؟ پس چگونه است كه با وجود بالاتر بودن حرمت مؤمن از حرمت كعبه به آساني مورد تخريب و توهين و جسارت قرار ميگيرد و آبروي مسلمان به سادگي ريخته ميشود؟
رواج زيرآبزني در زوال جوانمردي
يكي از عواملي كه باعث ميشود زيرآبزني در جامعه ما با اين حجم رو به افزايش باشد و همه به خود اجازه دهند با توسل به ابزارهاي ناجوانمردانهاي چون دروغ و تهمت و پاپوش زيرآب همكارانشان را بزنند، اين است كه مؤلفههاي اخلاق اجتماعي مانند جوانمردي، وجدان و ايمان در ميان افرادي كه نان بري را پيشه خود كردهاند، رو به زوال نهاده است. افزايش زيرآبزني در محيطهاي كاري از طرف ديگر نشئت گرفته از افزايش خشونت در ميان افراد است، به اين معني كه خشم دروني در محيطهاي كاري به رفتاري غيراخلاقي مانند زيرآبزني ميانجامد.
بيكاري و نبود امنيت شغلي، عامل زيرآبزني
از ديگر عوامل اجتماعي كه باعث افزايش پديده زيرآبزني در محيطهاي كاري ميشود، كمبود شغل و گسترش بيكاري از يك سو و نبود امنيت از سوي ديگر است. در همين راستا زماني كه فردي در جايگاهي به كار گرفته ميشود كه به تصور خود، لياقت و توانايي انجام اين مسئوليت را ندارد، در صورت ورود فرد متخصص به محيط كار، موقعيت خود را در خطر ميبيند و براي همين همه تلاش خود را به كار ميگيرد تا با توسل به حربههاي غيراخلاقي رقيب را از مديران به در كند.
رسانه و فرهنگ عمومي، زيرآبزنها را رسوا كنند
در برابر هجمه حضور زيرآبزني در محيطهاي كار، مسئولان ميتوانند با سياستگذاريهاي كلان و برنامهريزيهاي سراسري و وضع قوانين، راه را براي زيرآبزنها ببندند تا افرادي كه به راحتي آبرو و حيثيت مردم را در محيطهاي كار به خطر مياندازند و با تهمت، دست به زيرآبزني ميزنند، مجازاتي را در برابر رفتارهاي غير انساني خود ببينند. از طرف ديگر رسانهها به خصوص رسانه ملي هم با پرداختن به قبح زيرآبزني و تأثيرات منفي اجتماعي اين رفتار در قالب سريالها، مجموعهها و ساير برنامهها ميتوانند بيش از پيش در اين زمينه روشنگري و فرهنگسازي كنند. در كنار همه اين مسائل والدين هم در تربيت فرزندانشان ميتوانند ريشههاي زيرآبزن شدن را در كودكانشان نابود كنند تا در نهايت با از ميان رفتن اين پديده نابهنجار، محيطهاي كاري و جامعه از دام اين رفتار شنيع مصون بماند و هر كسي به خودش اجازه ندهد به دليل حسادت و ناكارآمدي، جايگاه افراد توانا و لايق را با تهمت و افترا و دروغ به خطر بيندازد.
