«تحقيقات نشان ميدهد كه ارتباط مستقيمي بين سيگار كشيدن جوانان و درصد مبتلايان به افسردگي و اضطراب وجود دارد، تقريباً در حداقل 35 درصد و حداكثر 50 درصد بزرگسالاني كه مواد دخاني مثل سيگار مصرف ميكنند علايم افسردگي و اضطراب نمود دارد. حتي شواهد علمي و گزارشهاي سازمان جهاني بهداشت هم نشان ميدهد نه تنها بيماريهاي تنفسي تا آخر عمر دست از سر سيگاريها بر نميدارد بلكه خطر مرگ ناگهاني، سرطانهاي لب، دهان، حنجره، ريه، كليه، مثانه در كودكاني كه در معرض دود سيگار قرار دارند از همه بيشتر ديده ميشود.»
دكتر عبدالحسين صادق حسيني، متخصص كودكان و نوجوانان از جمله پژوهشگراني است كه تجربه تحقيق در مورد مسائل و عوامل مهم سوق دادن نوجوانان و جوانان به سمت مواد دخاني، مواد مخدر و مشروبات الكلي را داشته است. دكتر عبدالحسين صادق حسيني معتقد است با روند رو به رشد مصرف سيگار ما نميتوانيم ادعا كنيم كه در 50 سال آينده نيروي جوان و پويايي براي حفظ اقتصاد و صنعت اين كشور داريم چون زنگ خطر رواج سيگار كشيدن در جمعهاي خلوتي و محلهاي عمومي از سوي جوانها مدتهاست كه به صدا درآمده است. دكتر عبدالحسين صادق حسيني در اين باره ميگويد: بايد اعتراف كنم يكي از مهمترين نقاط ضعف و حساسيتهاي خانوادههاي ايراني سيگار كشيدن فرزندانشان است. ديدن صحنه سيگار كشيدن يك جوان از نظر مادر و پدر او آنقدر آزاردهنده است كه ديگر برايشان فرقي ندارد او از روي تفنن به سراغ اين دخانيات رفته يا واقعاً اعتياد پيدا كرده است.
اگر تا چند سال پيش شما وقتي در خيابان قدم ميزديد ممكن بود در دستان يك جوان بيست و چند ساله سيگار ببينيد اين روزها بعيد نيست اگر يك نوجوان 15 ساله در حال سيگار كشيدن متعجبتان كند چون براساس مستندات در مدت يكي، دو سال اخير سن استعمال دخانيات تفنني به بالاي 12 سال رسيده است. از همه بدتر اينكه اغلب اين نوجوان و جوانها با سوء استفاده از غفلت پدر و مادرها به سراغ سيگار رفتهاند يعني در واقع اغلب اين بچهها خانوادههايي دارند كه هر دو بزرگتر شاغل هستند و زمان كوتاهي را در بين بچهها حضور دارند پس متوجه سيگاركشيدن آنها نميشوند.
جاي خوشحالي دارد كه سيگاري شدن به معناي عرف آن هنوز در بين جوانها و نوجوانهاي سن پايين ايراني عادي نشده است چون وقتي از آنها ميپرسي كه چرا سيگار ميكشند نهايت جوابهايي كه ممكن است بگيري اين است كه «تو جمع بچهها سيگار كشيدن كلاس داشت، بزرگترها هميشه يك نخ سيگار بين انگشتاشون هست ما هم خواستيم نشون بديم بزرگ شديم و...».
اما دليل اينكه آنقدر بر كنترل رفتارهاي نوجوانان و جوانان تأكيد ميكنم آسيبپذير بودن ساختار بدني آنهاست. از نظر علمي ثابت شده كه ساختمان بدن نوجوانان و جوانان در مقابل سيگار آسيبپذير است و دود سيگار مانند يك سم خطرناك در بدن آنها اثر سوء باقي ميگذارد. اعصاب كودكان هم چون هنوز رشد كافي پيدا نكرده است در مقابل دود سيگار خيلي آسيبپذير است و دود سيگار ميتواند رشد اين اعصاب را مختل كند.
راهحل روانشناسي را ناديده نگيريد
اگر از زمره والديني هستيد كه متوجه سيگاري شدن فرزندتان شدهايد يا حتي از جمله كساني هستيد كه تصميم گرفتهايد علاج واقعه را پيش از وقوع كنيد بايد اولين چيزي كه در روابط ميان خودتان و فرزندتان به رسميت بشناسيد حفظ استقلال او باشد. حتي اگر ميبينيد در رفتارهايتان نتوانستهايد حس استقلال را به او القا كنيد بهتر است ابتداي راه در گفتارتان چنين موضوعي را به دفعات تكرار كنيد اما از دور مراقب و ناظر اعمال به ويژه روابط عاطفي او با دوستانش باشيد. فراموش نكنيد روابط عاطفي قوي و ماندگار همانطور كه ميتواند آموزش رفتارهاي مثبت را به همراه داشته باشد ميتواند كلاس درسي مخفي و پايدار براي رفتارهاي منفي هم باشد. مطمئن باشيد بيش از 90 درصد مردان سيگاري امروز جواناني هستند كه در زمان خودشان با دوستان سيگاري مراودات بيشتري داشتهاند.
طبق نظر روانشناسان، روانكاوان و جامعهشناسان گرايش به سيگار و مواد دخاني عوامل بسياري دارد كه ميشود با شناختن اين عوامل و جلوگيري از وقوع آنها يك مانع دسترسي ايجاد كرد. فشارهاي مادي، دوران بعد از خودشيفتگي، تجربه يك زمان تنهايي بعد از يك دوره شديد شلوغ دوستي، تبعيض و ناسازگاريها، اختلافات خانوادگي، فقدان مسئوليت بعضي از خانوادهها درباره جوانان، انتقام و تمايل به ناراحت كردن خانواده، عدم پايبندي به مسائل اخلاقي و تربيتي، فقر فرهنگي، مهاجرت، اختلاف طبقاتي، آوارگي، تنبيهات خشن اوليا و مربيان، نداشتن اميد به زندگي و آينده بهتر، فرار از خانه، بيكاري، مشكلات عاطفي با والدين و داشتن والدين سيگاري چند مورد از مهمترين اين عوامل است.
تصور كنيد وقتي جواني با هزار و يك اميد كار كردن، درآمد، ازدواج و پيشرفت شغلي فارغالتحصيل ميشود وقتي وارد جامعهاي ميشود كه به سختي بايد كاري با حقوق بخور و نمير براي خودش دست و پا كند مطمئناً آشفته ميشود. نداشتن شغل و ديدن فضاي بيكار جامعه يكي از مهمترين عوامل ايجادكننده يأس و افسردگي در بين جوانهاست. حتي اين عامل در دوران نوجواني و اوايل جواني مثلاً در دوران دبيرستان هم وقتي خودش را بروز ميدهد كه در كنار شور جواني نوعي اضطراب و دلواپسي نسبت به آينده، شغل و زندگي در دل هر جواني ايجاد ميشود. اين ترس كه هر روز قويتر ميشود و بعد از دوران دانشگاه به اوج خودش ميرسد يكي از دلايلي است كه نوجوان و جوان شما را وادار به سيگار كشيدن ميكند.
پناهگاه عاطفي كه پادگان ميشود
اگر از آن دسته خانوادههايي هستيد كه رفتاري محدودكننده با فرزندتان داريد اگر تصور او از محيط خانه پادگان است مطمئن باشيد كه در ساختن خانواده به عنوان يك پناهگاه عاطفي براي فرزندتان موفق نبودهايد. احساس نياز به آزادي و رهايي نسبي از قيد و بند خانواده كه در اغلب جوانان و نوجوانان به طور طبيعي ديده ميشود در بيشتر موارد به دليل نبود يك شرايط خوب در خانه جوان را به جمعهاي بيرون از خانواده هل ميدهد.
بگذاريد يك مسئله مهم را همين جا يادآوري كنم؛ من معتقدم اغلب جوانان و نوجوانان به دليل فرار از افكاري كه آزارشان ميدهد به دامن انواع و اقسام دخانيات، مواد مخدر و حتي الكل پناه ميبرند. اگرچه خوشبختانه اين عوامل آزاردهنده در كشور ما بسيار كمرنگ است اما رفتارهاي اين سالها نشان ميدهد كه خانوادهها مسير خوب را در اين مورد طي نميكنند.
از اصل ماجرا دور نشويم، گفتم افكارهاي آزاردهنده؛ اگر در زمان من و شما فكر آزاردهنده تنها حقوق سر ماه بود اين روزها جوان ما اصلاً شغلي ندارد كه در آن مشغول شود و چون گرايش به سمت مشاغل آزاد بيشتر شده است وقتي ميبيند كه پدر و مادرش هم هيچ سرمايهاي پسانداز نكردهاند كه در اختيارش بگذارند، نياز به درآمد و حفظ استقلال هم در وجودش غوغا ميكند، مسائل جنسي و نياز به ازدواج هم از طرف ديگر به او هجوم ميآورد، همه اينها يك طرف در طرف ديگر خانه و پدر و مادري هم ندارد كه زماني را به آنجا پناه ببرد و درد دل كند خود شما بوديد چه ميكرديد؟!
همه اينها را نگفتم كه از فردا دست به كار شويد تا به هر شكل ممكن براي فرزندتان شغل آزادي دست و پا كنيد يا 24 ساعته در خانه بمانيد تا او را هم محصور كنيد؛ نه گفتم كه فقط زماني كه انتظار حمايت از سوي شما را دارد در كنارش بمانيد و بار فكري مازاد بر ديگر افكار آزاردهندهاش نشويد.
آمارها نشان ميدهد كه در مدت ۱۰ سال گذشته مصرف سيگار در بين جوانان ۱۵ تا ۲۵ سال و بزرگسالان از ۱۰ درصد به ۱۷ درصد افزايش پيدا كرده و در حال حاضر ۵۰ هزار نفر در سال در كشورمان سيگاري وجود دارد كه پيشبيني ميشود با ادامه اين روند رو به رشد در همين چند سال آينده اين تعداد به ۲۰۰ هزار نفر افزايش پيدا كند.
چرا اين آمارها براي ما مهم است؟ دردناك است وقتي جوانترين كشور دنيا به جاي فراهم كردن شرايط كار و استفاده بهينه از نيروهاي جوان كار بايد شاهد روند رو به رشد مصرف سيگار در بين نوجوانان و جوانان خود باشد. شما فكر ميكنيد روند استفاده يك گروه از نوجوانان و جوانانتان به مواد دخاني همينجا ختم ميشود؟ اگر با خودتان فكر ميكنيد كه «حالا چند پك به سيگار زدن كسي رو معتاد نكرده» بايد به شما بگويم كه سخت در اشتباه هستيد چون در اصطلاح ما روانشناسها معروف است كه «سيگار مادر تمام اعتيادهاست».
يعني نه تنها سيگار قدم اولي براي ورود به عالم دخانيها، مخدرها و مواد خلسهاي است بلكه ورود به اين فضا هم برابر با ورود به عالم جرائم است چون طبق گفته قائم مقام سازمان بهزيستي در حال حاضر اعتياد عامل ۶۵ درصد كودك آزاري و همسرآزاري، ۴۰ درصد سرقت ها، ۵۵ درصد طلاقها، بيش از ۷۰ درصد مبتلايان به ايدز، درصد بالايي از خودكشي و ديگركشي، خشونت، فحشا و همچنين ۶۵ درصد بزهكاري كودكان بنابر تحقيقات صورت گرفته در خانوادههايي روي ميدهد كه اعتياد يكي از والدين حرف اول را ميزند و دقيقاً به گفته همين والدين معتاد اولين زماني كه دست به موادمخدر بردهاند يكدفعه معتاد نشدهاند بلكه براي آرامش و التيامشان تا مدتها از سيگار استفاده ميكردهاند.
اغلب كساني كه به نوعي مصرف دخانيات جزو فعاليتهاي روزمرهشان است احساس اضطراب، احساس تنهايي، گرايش به افسردگي، فقر در روابط عاطفي و احساس بيكفايتي را به شدت در احوالات درونيشان تجربه ميكنند طوري كه به وفور هم چنين احساساتي را به زبان ميآورند.
خانوادههايي كه داراي مشكلات ارتباطي هستند، خانوادههاي آشفته يا خانوادههايي كه اعتياد در بين اعضاي آن رايج است، مشكلات زناشويي و اختلافات خانوادگي از جمله دلايلي است كه ميتواند فكر و ذهن يك نوجوان را به سمت مصرف دخانيات جهت بدهد.
يكي از مواردي كه معمولاً كمتر عنوان ميشود تفاوتهاي رفتاري و فكري بين يك يا دو نسل است. تفاوتهايي كه كاملاً در بين رفتارهاي پدر و پسري و مادر و دختري مشهود است، اختلافات فكري و تفاوتهاي سليقهاي، تغيير ارزشها از ديد دو نسل، فاصله و شكاف فرهنگي بين نسلها، تغيير نقش اعتقادات ديني و باورهاي مذهبي و سنتي و ايجاد و گسترش احساس يأس و نااميدي در بين نسل جديد همه از عواملي هستند كه حضور فرزندتان را در كنار شما غيرقابل تحمل ميكنند، او ترجيح ميدهد به جاي اينكه در خانه و جمع خانواده بماند و مدام به خاطر رفتارها، سليقهها و گفتارهايش در مورد مسائلي كه به آنها علاقه دارد سرزنش بشود به سراغ جمعي برود كه همه مثل او فكر ميكنند؛ جمعهايي كه اغلب سيگار پاي ثابت اين جمعهاست...
نسخهپيچي براي همه خانوادهها
من معتقدم اگر بعضي مسائل و تفكرها در بين همه مردم جامعه اصلاح شود انگيزههاي روي آوردن جوانها به سمت مصرف سيگار به شدت كاهش پيدا ميكند؛ به قول معروف من ميگويم بهتر است بهانه دست نوجوانان و جوانان ندهيم. براي اين كار بايد سراغ مواردي برويم كه نبود يا كمرنگ شدنشان كار را به اينجا كشانده است.
اولين مورد ارزشها و اعتقادات مذهبي است. قبول داريد كه نسل بچههايمان در مقايسه با ما از اعتقادات پايداري برخوردار نيستند؟ اينكه كجا اشتباه كردهايم الان جاي بحثش نيست مهم اين است كه از اين به بعد چه كنيم. با زبان رفتار و بدن به فرزندمان بياموزيم وقتي ايمان به خداوند سبحان در قلوب جاي گيرد، انسان فقط به محبت خدا فكر ميكند، تنهايي خويش را با او به سر ميبرد و ترجيح ميدهد بيشترين زمانش را به راز و نياز با او سپري كند، در مقابل اعتياد تمام اين تفكرات را از او ميگيرد و به جاي انديشيدن به اين مسائل، در فكر پيدا كردن اتاق و جاي خلوتي است تا جسمش را بسازد.
علتهاي روي آوردن جوانتان به سمت مواد دخاني را جستوجو كنيد و نيازهاي اساسي سن او مانند تحصيل، اشتغال، ازدواج، مسكن، امكانات سالم تفريحي و ورزشي را بشناسيد و تا جاييكه برايتان امكان دارد دسترسي به اين نيازها را براي او آسان كنيد.
ارائههاي شخصيتي درستي را قاب تصور ذهني نوجوانتان بسازيد چون مهمترين رفتارهاي دوران نوجواني از سر الگوبرداري شكل ميگيرد و داشتن يك الگوي مناسب به 90 درصد رفتارهاي فرزندتان جهت ميدهد.
يك تفريح با هزار و يك بيماري
قطعاً بسياري از نوجوانان و حتي خود شما هم نميدانيد كه سيگار كشيدن رشد استخوانهاي بدن را به سرعت كاهش ميدهد به همين دليل اغلب بزرگسالان سيگاري از قد و هيكل مناسبي برخوردار نيستند چون در دوران جواني و نوجواني اين قدرت بدن آنها متوقف شده است. علاوه بر اين عملكرد سيستم عصبي و دستگاههاي دروني بدن هر انساني هم در هر سني با سيگار كشيدن مختل ميشود.
ورود و خروج دود ناشي از استعمال سيگار باعث ميشود كه جوانهاي سيگاري در مقايسه با جوانهاي غيرسيگاري از ضربان قلب نامناسب و كمتري برخوردار باشند كه همين مسئله بر گردش خون، ابتلا به بيماريهاي قلبي و عروقي آنها تأثير ميگذارد.
از همه مهمتر اينكه غلظت دود سيگار باعث آسيبهاي جدي به دستگاه تنفسي به ويژه ريهها در دوران نوجواني ميشود. سيگار كشيدن نوجوانان موجب بروز اختلالات تنفسي مانند تنگي نفس، آسم، بيماريهاي ريوي و بدبويي دهان، فساد زودرس دندانها و بيماريهاي گوارشي ميشود.
سرفههاي شديد، سرما خوردگيهاي حاد و آنژينهاي طولاني، گرايش به مصرف مواد مخدر، احتمال مصرف الكل و انحرافات اخلاقي، بروز رفتارهاي مخاطرهآميزي مانند خشونت، پرخاشگري، ناراحتيهاي جنسي همه از جمله اتفاقهايي است كه در پس پرده سيگاري شدن هر نوجوان و جواني وجود خواهد داشت.
