يكي از صفات اهل ايمان اين است كه در كارها با هم مشورت ميكنند، در به دست آوردن رأي درست به مشورت مينشينند و از رأي صاحبان انديشه بيشترين بهره را ميگيرند. بديهي است كه مشورت هم در كارهاي فردي و خصوصي و هم كارهاي جمعي بسيار مفيد و لازم است. دين مبين اسلام بر منزلت شورا تأكيد فراوان نموده است. آيات و روايات بيشماري بر اين موضوع دلالت دارد، اين همان چيزي است كه خداوند متعال در قرآن كريم به عنوان يك اصل كلي كه تمام خطوط فكري و عملي را شامل ميشود مورد تأكيد قرار داده است. شورا به معناي مشاركت دادن صاحبان توانمنديهاي علمي و تجربه است؛ آناني كه ميتوانند با استفاده از تواناييهاي خود اسرار نهفته در اعماق امور را كشف كنند. خصوصاً اگر اين امور داراي جنبههاي گوناگون باشند و اگر انسان به تنهايي به آنها بپردازد ممكن است به يك جنبه از آن توجه نمايد و از جنبههاي ديگر غفلت بورزد.
مشورت و واژههاي مترادف آن از ماده شور و در لغت از شار، «شارالعسل» به معناي بيرون آوردن عسل ناب از كندو گرفته شده است و در اصطلاح برخورداري از همفكري در كارها و رأي تخصصي خردمندان براي انتخاب اصلح است زيرا مشاوره موجب رهنمون شدن به سوي بهترين انديشه و محكمترين نظر و دور ماندن از خودپسندي و خودرأيي است كه گاه شكستهاي جبرانناپذير را درپيدارد.
پيامبر(ص) با وجود وحي، برخورداري از عصمت و قواي كامل عقلاني، بر اساس تعاليم قرآن كريم، همواره در تمام امور به جز احكام شرعي با ياران خويش رايزني ميكرد و بهترين راه را برميگزيد. بدان سبب كه مسلمانان نيز به اين سنت روي آورده در زندگي شيوه خردمندان را در پيش گيرند تا از فرو غلتيدن در دام استبداد و خودرأيي كه سرانجامش سقوط و تباهي است، بپرهيزند.
تأكيد قرآن و سيره پيامبر(ص) بر مشورت ما را به دو نكته رهنمون ميسازد:
1) اهميت مشورت و شورا را به مسلمانان يادآوري نموده و روحيه مشورت را در عرصههاي مختلف جامعه اسلامي، ايجاد و تقويت كند زيرا فقدان اين خصيصه، پاياني جز تباهي نخواهد داشت. پيامبر (ص) در اينباره ميفرمايد:«هرگاه زمامدارانتان خودسر، توانگرانتان بخيل و امورتان بر مشورت برگزار نشد، زير زمين براي شما بهتر از روي زمين خواهد بود.»
2- مسلمانان، حتي آنها كه از انديشه و قواي عقلاني برتر برخوردارند، به مشورت نيازمندند و بايد اين سيره را پس از آنحضرت به كار گيرند و از نتايج مطلوب آن برخوردار شوند و زندگي را براساس آن بنيان نهند.
رايزني با مردم و توجه به ديدگاههاي آنان نه تنها موجب دوري از استبداد ميگردد بلكه بهرهگيري از تواناييها و كسب آرا و انديشههاي متقن را در پي دارد.
پيامبر(ص) در تعيين فرمانداران و استانداران، واگذاري مديريت و حكومت بخشي از مناطق تحت اداره خويش يا اعزام افراد براي تبليغ با اصحاب مشورت ميكرد.
قرآن كريم ميفرمايد:«هنگامي كه خدا و رسول او در موردي حكم كردند ديگر براي هيچ مرد و زن مؤمني در امور خويش اختياري نيست و بايد از فرمان خداوند پيروي كنند و هر كس از فرمان خدا و پيامبر او سرپيچي كند، آشكارا گمراه شده است»(احزاب/ 36). بنابراين فقط احكام شرعي كه حكم صريحي درباره آنها از جانب خداوند صادر شده و لازمالاطاعهاند و مشورت در آنها جايز نيست، پيامبر(ص) در تمامي امور ديگر با مردم مشورت ميكرد و از آن ميان بهترين رأي را برميگزيد و در مواردي كه نظر صحابه به زيان آنان بود، نظر خود را اعمال مينمود.
اصل مشورت در اسلام تا بدان پايه داراي اهميت است كه يكي از منابع صدور احكام (در امور مستحدثه) را «اجماع»، يعني جمع نظر عالمان ديني قرار داده و آن را معتبر دانستهاند.
ويژگيهاي شوراي اسلامي از ديدگاه پيامبر(ص)
قرآن كريم خطاب به پيامبر(ص) ميفرمايد:«در تصميمات خود با آنان به مشورت بپرداز و چون تصميم گرفتي بر خدا توكل كن زيرا خداوند توكلكنندگان را دوست دارد (آلعمران/159) و در آيهاي ديگر مشورت را از خصايص مهم مؤمنان دانسته و از آن در كنار نماز و انفاق ياد كرده (شوري/ 39 ـ 36) و پيامبر(ص) را كه مصداق انسان كامل است، بدان سفارش ميكند»(آلعمران/159).
بر اساس اين آيات ميتوان گفت:
1- در اسلام تصميم نهايي و صحيح تصميمي است كه بر مدار حق و راستي انجام گيرد نه براساس احساسات و خواستههاي خودخواهانه.
2- هنگام تصميمگيري بر خدا توكل شود، تا علاوهبر آرامش و اطمينان روحى و معنوى، او را در مواجهه با مشكلاتي كه پيش رو دارد، شكيبا سازد.
فوايد مشورت از ديدگاه اسلام:
1- موجب رشد و آگاهي مشورتكننده نسبت به موضوع مورد مشاوره ميشود. امام علي(ع) ميفرمايد:«آن كه از خرد ديگران بهره جست، درست را از خطا باز شناخت.» (نهجالبلاغه، حكمت 173، ص 392)
2 ـ حل مشكلات با هزينههاي مادّي و معنوي كمتر و در زمان كوتاهتر امكانپذير خواهد بود.
3- كسب مهارتهاي جديد و شيوه به كارگيري آن. پيامبر(ص) در اين باره فرمود:«هيچ قومي مشورت نكردند، جز آنكه به بهترين امور هدايت شدند»[15] و خود در جنگ احزاب به پيشنهاد سلمان فارسي، خندق را كه از تاكتيكهاي دفاعي ايرانيان بود و اعراب با آن آشنايي نداشتند با اصحاب حفر نمودند (الدررالنمثور، ج1، ص 90 و ج6، ص 10).
4 ـ جلوگيري از گمراهي و شكست: كسي كه از نظرات و افكار ديگران بهره گيرد، موارد و مكانهايلغزش و اشتباه را ميشناسد، به حقيقت دست يافته و رستگار ميشود(نهجالبلاغه، حكمت/173).
5 ـ ايجاد مسؤليتپذيري در تمامي آحاد مردم نسبت به حل مشكلات اجتماعي:«مشورت با مردم آنان را به تفكر و دقت در امور واداشته، جامعه را از گرفتار شدن در جمود فكري و بيتفاوتي بازداشته و رسيدن به بهترين راهحلها را امكانپذير ميكند.» از اينرو مشورت را باب رحمت، مفتاح و بركت ناميدهاند.
*كارشناس ارشد حقوق
منبع: خبرگزاري مهر
