سفر هفته گذشته يك مقام ارشد وزارت خارجه انگليس به تهران و ديدار با مقامات كشورمان به نظر ميرسد نشانههايي از تغيير در رويكرد سياست خارجي ايران به سمت نزديكي به غرب به ويژه از سرگيري مجدد روابط با انگليس است، اما شكلگيري اين رويكرد بيش از آنكه بر تجربه تاريخي و واقعيتهاي امروز روابط بينالملل مبتني باشد، ريشه در روابط سنتي حاكم بين بعضي مقامات دو كشور دارد.
سايمون گس، مديركل سياسي وزارت امور خارجه انگليس دوشنبه هفته گذشته در رأس هيئتي ديپلماتيك به منظور انجام رايزني و تبادل نظر با مقامات كشورمان در خصوص موضوعات دوجانبه، منطقهاي و بينالمللي وارد تهران شد و با مقامات كشورمان ديدار كرد. گس بلندپايهترين مقام بريتانيايي است كه از زمان تعطيلي سفارت اين كشور در ايران، به تهران سفر ميكند اما ايرانيان از اين ديپلمات انگليسي خاطره چندان خوشي ندارند. وي طي سالهاي 2009 تا 2011 عهدهدار سفارت انگليس در ايران بوده است. ورود «گس» به تهران كه همراه روزهاي پرالتهاب تبليغات انتخاباتي «رياست جمهوري دهم» و سپس مقارن با آشوب آفرينيهاي فتنهگران بود؛ به اقدامات ضدايراني سفارت انگليس در تهران ضميمه و سياستهاي مداخلهجويانه و خارج از عرف ديپلماتيك وي در آن زمان با خشم مقامات و مردم كشورمان مواجه شد.
سفراخير گس به تهران در حالي انجام شد كه روابط ديپلماتيك ايران و انگليس بيش از دو سال است كه قطع شده است. هشتم آذر ماه 1390 پس از تجمع دانشجويان مقابل سفارت انگليس در تهران همزمان با اولين سالگرد شهادت مجيد شهرياري دانشمند هستهاي كشورمان و دو روز پس از تصويب طرح دوفوريتي مجلس شوراي اسلامي در ششم آذر ماه مبني بر كاهش روابط تهران و لندن، دانشجويان معترض وارد سفارت انگلستان در تهران و همچنين باغ قلهك شدند و حدود شش ساعت در آنجا حضور داشتند. اين اقدام كه واكنش دولت انگلستان را در پي داشت، به فراخواندن ديپلماتهاي انگليسي از تهران و فرصتي 48 ساعته به ديپلماتهاي ايراني براي ترك خاك انگليس منجر شد.
اما پس از انتخاب حسن روحاني به رياست جمهوري كشورمان در خرداد ماه سال گذشته نشانههاي از سرگيري روابط ديپلماتيك بين دو كشور مشاهده شد. جك استراو كه مذاكرات اواسط دهه 1380او با روحاني در چاچوب تروئيكاي اروپا، باعث شكلگيري مناسبات دوستانهاي شد، جزو اولين سياستمداران غربي بود كه انتخاب وي را تبريك گفت و براي سفر به ايران اعلام آمادگي كرد. استراو زماني كه وزير خارجه بريتانيا بود اولين مقام ارشد دولت آن كشور بود كه پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ به تهران سفر كرد. او طي اين مدت پنج بار به ايران سفر كرد و مبتكر بهبود روابط ايران و بريتانيا بود. به عبارت ديگر جك استرا و و حسن روحاني ۱۰ سال پيش كه ابتكار مذاكره اتمي ايران و سه كشور اروپايي مطرح و اجرا شد، بارها در جريان مذاكرات با يكديگر ديدار و مذاكره كرده بودند. با انتخاب حسن روحاني به رياست جمهوري، ويليام هيگ با وزير امور خارجه ايران تماس تلفني گرفت و ديويد كامرون، نخست وزير بريتانيا هم در نامهاي به آقاي روحاني پيروزي او را تبريك گفت. ويليامهيگ ۱۶ مهر (هشتم سپتامبر) درباره سياستهاي اين كشور در قبال ايران به پارلمان بريتانيا توضيح داد و گفت با محمدجواد ظريف، همتاي ايراني خود براي تعيين كاردار غيرمقيم توافق كرده است.
پس از آن، مقامات دو دولت خواستار بهبود گام به گام روابط شدند و موضوع تبادل كاردار غيرمقيم اولين بار مهرماه سال گذشته، پس از ديدار وزراي امور خارجه ايران و بريتانيا در حاشيه نشست مجمع عمومي سازمان ملل مطرح شد. در همين راستا قبل از سفر گس، وزارت خارجه انگليس با انتشار بيانيهاي اعلام كرد به دنبال «سفرهاي موفق» آجاي شارما، كاردار غير مقيم بريتانيا به تهران، سفر گس در ادامه «بهبود گام به گام روابط با ايران» است.
نكتهاي ديگر كه بايد به آن اشاره كرد، ديدار گس با حسين امير عبدالهيان در جريان سفر اخير بود. ديدار گس با معاون عربي و آفريقايي وزارت امور خارجه كشورمان در حالي صورت گرفت كه از يك طرف بحران سوريه وارد چهارمين سال خود شده و از طرف ديگر يك انديشكده نزديك به نيروهاي مسلح انگليس گزارش داد، لندن قرار است حضور نظامي خود را در مناطق استعماري سابق اين كشور در خليج فارس احيا كند. بر اساس اين گزارش اين اقدام در پي خروج نيروهاي امريكايي و براي پر كردن خلأ قدرت صورت ميگيرد. موسسه خدمات پادشاهي پايگاه هوايي الميندهد دوبي را گزينه اول انگليس براي حضور نظامي ميداند بنا بر نظرات نويسندگان اين گزارش، مواضع عمومي و طرحهاي دولت انگليس حاكي از تعهد عميق استراتژيك در خليج فارس است. اطلاعات بيشتري از جزئيات ديدار گس و عبدالهيان منتشر نشده است اما به نظر ميرسد يكي از محورهاي مذاكرات اين دو ديپلمات ارشد، درباره بحران سوريه در شرايطي است كه لندن براي اولين بار از سال 1971، در فكر بازگشت به مناطق شرق مديترانه است اما لازم به يادآوري است كه گس از فوريه 2011 ميلادي، به عنوان «نماينده ارشد غيرنظامي ناتو در افغانستان» منصوب شد كه يكي از وظايف آن كمك به سازماندهي دوره انتقال نظاميان «آيساف» از افغانستان بوده است.
دولت يازدهم در حالي آهنگ نزديكي به لندن در پيش گرفته كه برخي گزارشهاي غير رسمي، حكايت از كمرنگ شدن نگاه به كشورهاي شرقي و به خصوص چين، دارد. چند روز قبل، برخي منابع گزارش كردند كه ايران در پي قرارداد چند ميلياردي نفتي با چين است. هر چند اين رويكرد در كوتاهمدت ممكن است داراي امتيازاتي باشد اما با توجه به سابقه تاريخي انگليس و روندهاي در حال شكلگيري سياست بينالملل و تغيير موازنه قدرت از غرب به شرق، بايد با تأمل بيشتري به آن نگريست.
