بيترديد رشد و شكوفايي استعدادهاي افراد يك جامعه در پرتو فرهنگ والاي آن جامعه ميسر و امكانپذير است، به همين جهت قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، ايجاد محيط مساعد براي رشد فضائل اخلاقي بر اساس ايمان و تقوي و مبارزه با تمامي مظاهر فساد و تباهي را از جمله وظايفي دانسته است كه حكومت بايد با تمام توان براي تحقق آن بكوشد.
در مقدمه قانون اساسي كه در حقيقت عهدهدار بيان پايههاي فكري آن است ضوابط و خط مشي كلي وسايل ارتباط جمعي اينگونه ترسيم شده است: «وسايل ارتباط جمعي بايستي در جهت روند تكاملي انقلاب اسلامي در خدمت اشاعه فرهنگ اسلامي قرار گيرد و در اين زمينه از برخورد سالم انديشههاي متفاوت بهره جويد و از اشاعه و ترويج خصلتهاي تخريبي و ضداسلامي جداً پرهيز كند.»
از آنجا كه مطبوعات به عنوان ركن اساسي فعاليتهاي رسانهاي در نهادينه نمودن فرهنگ، نقش بسزايي را ايفا مينمايند قانون مطبوعات در بند «د» ماده (2)، مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماري همچون اسراف، تبذير، لغو، تجملپرستي، اشاعه فحشا و... را از مهمترين اركان رسالت حرفهاي مطبوعات برشمرده و در مقابل، ترويج و تبليغ فرهنگ اصيل اسلامي و گسترش فضايل اخلاقي را مورد تأكيد قرار داده است.
در تعاليم ديني نيز به اين مسئله توجه زيادي شده است. نقش مخرب و تأثير غيرقابل انكار نشر و ترويج ناهنجاريها و ضد ارزشها در سقوط و انحطاط كلي افراد جامعه، موجب گرديده است قرآن كريم با حساسيت عجيبي نسبت به اين موضوع هشدار داده و اشاعهدهندگان و مروجين رفتارهاي خلاف اخلاق عمومي جامعه را به عذابي سخت و دردناك وعده دهد. قرآن كريم در آيه 19 سوره نور كه به بيان ويژگيهاي جامعه اخلاقمدار و سالم ميپردازد در اين خصوص ميفرمايد:
«انالذين يحبون ان تشيعالفاحشه فيالذين آمنوا لهم عذاباليم فيالدنيا والاخره والله يعلم و انتم لاتعلمون»
«كساني كه دوست دارند فحشا در ميان افراد با ايمان نشر پيدا كند عذاب دردناكي در دنيا و آخرت دارند، و خدا ميداند و شما نميدانيد.»
نكته جالب توجه در اين آيه اين است كه كساني را كه مرتكب نشر رفتارهاي خلاف اخلاق ميشوند را مورد خطاب قرار نميدهد بلكه ميگويد آنها كه دوست دارند ضدارزشها در جامعه فراگير شود، در دنيا و آخرت مجازات شديد دارند يعني حتي صرفعلاقه و تمايل به گسترش و نشر ناهنجاريها را كه در قلب پيدا ميشود و هنوز به مرحله عمل هم نرسيده است را داراي مجازات دردناك معرفي ميكند از اين رو بديهي است تمامي كساني كه در اين فرايند نقش ايفا ميكنند اعم از طراحان، برنامه ريزان، تشويقكنندگان و مجريان همه در اين عذاباليم شريك خواهند بود. در همين خصوص حديث جالبي از پيامبر بزرگ اسلام نقل شده است كه ايشان ميفرمايند: «من اذاع فاحشة كان كمبتديها» : كسي كه كار زشتي را نشر ميدهد همانند كسي است كه آن را در آغاز انجام داده است.
به نظر ميرسد علت و فلسفه چنين امري اين است كه گستراندن و انتشار مطالب و محتوياتي كه خلاف ارزشهاي پذيرفتهشده در جامعه باشد در واقع تظاهر به گناه و تجاهر به فسق است و موجب ميگردد قبح و زشتي رفتارهاي مزبور به تدريج در اذهان و افكار عمومي شكسته شود كه اين امر خود موجب ميگردد ارتكاب و تن دادن به امور مزبور با وسعت و شدت بيشتري رواج پيدا نمايد.
در عرصه فعاليتهاي رسانهاي تنوع نشريات و مجلههاي مكتوب و الكترونيكي در حال حاضر وسعت زيادي يافته و عرصههاي اجتماعي مختلفي را از جمله هنري، اجتماعي، اقتصادي، سياسي، ورزشي تا حوزههاي تخصصي مثل پزشكي، روانپزشكي، دندانپزشكي، بيماريها، زنان، خانواده، تلويزيون، سينما، تئاتر و... را در برميگيرد. از سوي ديگر تصوير و عكس در كنار مطالب محتوايي نيز هم اكنون از عناصر اصلي و با اهميت گزارشها، مقالات، اخبار، داستانها و يادداشتهاي مطبوعات محسوب ميشوند. بر همين اساس تأثيرگذاري و جذب مخاطب بيشتر از طرق مختلف از جمله طراحي و انتخاب تصاوير گيرا و جذاب به عنوان يكي از راهبردهاي اصلي مطبوعات تلقي ميشود. طبيعي و بديهي است كه در مسابقه و رقابت بين مطبوعات كه به منظور جذب مخاطب بيشتر صورت ميگيرد استفاده از تصاوير و عكسها با ظرافتهاي فني و هنري كه در چاپ اينگونه تصاوير به كار ميرود موجبات سوءاستفادههايي را فراهم آورد. به نحوي كه چاپ تصاوير مزبور از مصاديق خلاف عفت عمومي تلقي شود. قانون مطبوعات با در نظر گرفتن امور فوق و در راستاي جهتدهي به فعاليت مطبوعاتي به ممنوعيت درج و چاپ مطالبي كه به نحوي مغاير با عفت عمومي جامعه باشد و اشاعهدهنده هرگونه منكري به حساب آيد پرداخته است:
مطابق بند 2 ماده 6 قانون مطبوعات يكي از الزامات فرهنگي در عرصه فعاليت رسانهاي ممنوعيت و اجتناب از اشاعه فحشا و منكرات و انتشار عكسها و تصاوير و مطالب خلاف عفت عمومي دانسته شده است از اين رو مبادرت به چنين امري از سوي رسانهها را بايد جرم و قابل مجازات دانست.
در توضيح ماده فوق بايد توجه داشت كه «اشاعه» به معني هرگونه نشر و گسترش و توسعه ميباشد. «فحشا» از نظر لغت به معني هر كار زشت و قبيح است كه زشتي آن آشكار و روشن باشد، اين واژه اگرچه معمولاً در آيات قرآن در مورد انحرافات و آلودگيهاي اخلاقي به كار رفته، با اين حال در مواردي نيز در معني وسيع كلمه يعني تمامي گناهان و معاصي نيز استعمال شده است. در هر صورت با توجه به ذكر واژه «منكر» پس از فحشا كه معنايي به مراتب وسيعتر از فحشا دارد به گونهاي كه هر رفتار مورد نهي در دين را شامل ميشود اين جرم قلمرو وسيعتري پيدا ميكند. البته باتوجه به قرائن موجود بايد در تفسير و تشخيص تحقق اين مصداق مجرمانه به ضداخلاقي بودن مطلب منتشر شده توجه داشت و از تفسير موسع آن خودداري كرد و به اين معنا كه بايد آن را به موضوعات مخرب اخلاق و عفت محدود نمود. لذا چاپ و انتشار مطالبي كه در اين زمينه به تحريك افراد جامعه ميپردازد، اعم از عكس و تصوير و متون نثر و اشعار و ترانههايي كه دعوت به بيبندوباري ميكند، همه در كلمه اشاعه فحشا جمع است. بنابراين بايد گفت منظور از اشاعه فحشا، انتشار هر گونه مطلب يا تصوير و عكسي است كه از نظر عرف بسيار قبيح باشد و اشاعه آن به هنجارهاي جامعه صدمه شديد وارد نمايد. لازم به ذكر است قانون مطبوعات ضمانت اجراي لازم در خصوص تخلف و تعدي از الزامات فوق را تعيين نموده است. ماده 28 قانون مطبوعات نشر مطالب خلاف عفت عمومي را موجب مجازات دانسته است كه اين مجازات مطابق قانون مجازات اسلامي تعيين ميگردد. اصرار بر نشر چنين مطالبي موجب تشديد مجازات و لغو پروانه خواهد بود. قانون مجازات اسلامي در اين خصوص در ماده 640 (تعزيرات) مقرر ميدارد: «هركس نوشته يا طرح، گراور، نقاشي، تصاوير، مطبوعات، اعلانات، علائم، فيلم، نوار سينما يا بهطور كلي هرچيزيكه عفت و اخلاق عمومي را جريحهدار نمايد براي تجارت يا توزيع به نمايش و معرض انظار عمومي بگذارد يا بسازد يا براي تجارت يا توزيع نگه دارد به حبس از سه ماه تا يك سال و جزاي نقدي از يك ميليون و 500هزار ريال تا 6ميليون ريال و تا 74 ضربه شلاق يا به يك يا دو مجازات مذكور محكوم خواهد شد.
*دانشجوي دكتري حقوق جزا و جرمشناسي
