مطالعه، جست وجو و پژوهش براي ساختن آيندهاي روشن ويژگي افراد اهل كار و تلاش و علم است. جواناني كه زمان خود را با پشتكار و تلاش خستگيناپذيرشان، تنها براي آباداني وطن پشت سر ميگذارند و هراسي از سختيهاي حوزههاي علمي مختلف به دل راه نميدهند. مهدي خوشنويسزاده يكي از همين جواناني است كه با اميد به فرداهاي خود حركت كرده و دست به تحقيق و پژوهش زده تا شادابي علمي خود را صرف آبادي علوم دارويي كشور كند؛ جوان 33 سالهاي كه در رشته داروسازي تحصيل كرده و فارغالتحصيل شده و مدرك دكتري تخصصياش را از دانشگاه علوم پزشكي تهران در رشته شيمي دارويي اخذ كرده است.
طرح ارائه شده ايشان در شانزدهمين دوره جشنواره علوم پزشكي رازي رتبه برتر جشنواره را به خود اختصاص داد و هدف گروه تحقيقاتي كه با او همكاري ميكنند طراحي داروهايي است كه علاوه بر داشتن اثرات ضد سل در حد داروهاي استاندارد عليه گونههاي مقاوم ميكروب سل نيز مؤثر باشند. اين تركيبات براي اولين بار در دنيا سنتز و معرفي گرديده است.
دكتر مهدي خوشنويسزاده تاكنون 25 مقاله پژوهشي در زمينههاي شيميدارويي و گياهان دارويي را در مجلات معتبر بينالمللي به چاپ رسانده و 15 مقاله در همايشهاي بينالمللي و 30 مقاله در همايشهاي ملي ارائه كرده است و در حال حاضر عضو هيئت علمي دانشكده داروسازي و مركز تحقيقات شيمي دارويي و گياهي دانشگاه علوم پزشكي شيراز است و روي چندين هدف درماني در بيماريهاي سرطان، آلزايمر و بيماريهاي خودايمني در حال تحقيق و طراحي دارو است. گفتوگوي ما با اين جوان نخبه را ميخوانيد.
ماجرا از كجا شروع شد؟بيماري سل يكي از بيماريهاي عفوني و مزمن است و متأسفانه دوره درمان طولاني دارد. سازمان بهداشت جهاني اعلام كردكه گونههاي مقاوم اين ميكروب (Mycobacterium Tuberculosis) به داروهاي رايج دررژيم درماني اين بيماري در حال گسترش است، بنابراين يك نگراني جهاني در اين مورد وجود دارد. گروه تحقيقاتي ما پس از مطالعات بسيار در اين باره با استفاده از تكنيكهاي طراحي دارو گروهي از تركيبات را طراحي كردند كه اين تركيبات علاوه بر قدرت اثر بالا روي گونههاي مقاوم نيز مؤثر بودند. در واقع اين دسته تركيبات با چندين مكانيسم بر روي ميكروب سل مؤثر هستند. در واقع هدف من از ارائه اين طرح دو اولويت آموزشي و پژوهشي است. در وهله اول ارتقاي كيفيت آموزشي و به كارگيري روشهاي مختلف آموزشي براي تفهيم بهتر مطالب. در زمينه پژوهشي راهاندازي متدهاي جديد، در زمينه طراحي دارو، سنتز و ارزيابي اثرات آنها، شناخت هدفهاي جديد درماني در مورد بيماريهايي كه در سطح جهاني مورد توجه هستند مثل سرطان، بيماريهاي خودايمني، سل و آلزايمر كه درمان قطعي براي آنها وجود ندارد. شناسايي دانشجوياني كه به اين حوزه تحقيقاتي علاقهمند هستند و راهنمايي وآموزش آنها و در نهايت ارائه دستاوردهاي پژوهشي به صورت مقاله يا ثبت اختراع.
احساسي خوب پس از اتمام جشنوارهپس از اتمام دوره جشنواره زماني كه عنوان محقق برتر را كسب كردم و مورد تقدير قرار گرفتم، خوشحال شدم و حس خوبي داشتم و از خداوند تشكر كردم و اولين چيزي كه به ذهنم رسيد اين بود كه از اين به بعد وظيفه من در قبال مردم و جامعه سنگينتر شده است، بنابراين بايد از اين به بعد مشكلات جامعه را در حيطه تخصصم پيگيري كنم و تا حد توانم در رفع آنها تلاش كنم. بايد سعي كنم چه از لحاظ اخلاقي و رفتاري و چه از لحاظ علمي الگوي مناسبي براي دانشجويان و جوانان باشم.
نخبه و چارچوب نخبهپروري در جامعهفردي كه در حوزهاي عادي محسوب ميشود، ممكن است در حوزه ديگري نخبه محسوب شود، هرچند خودش يا جامعه هنوز آن حوزه را كشف نكرده باشند.
منظور از نخبه صرفاً نخبه آكادميك نيست، چه بسا افراد موفق و نخبهاي كه هرگز به دانشگاه نرفتند يا تحصيلات خود را نيمهكاره رها كردند، بنابراين هر فردي كه تواناييهاي خود را بشناسد و در راه صحيح به كار گيرد و بتواند با استفاده از آن مشكلاتي را حل كند يا پاسخ سؤالي را بدهد، ميتوان آن فرد را نخبه ناميد.
به نظر من مسابقات علمي و المپيادها خوشبختانه در سطح بالايي در كشور برگزار ميشود و همانطور برگزيدگان اين مسابقات در سطح جهاني هم هر ساله درخشش دارند و اين نشان ميدهد اين المپيادها در سطح بالايي برگزار ميگردد و افراد با تواناييهاي بالا در هر رشته انتخاب ميشوند.
جشنوارههايي نيز در تمامي كشور از سوي بنياد نخبگان برگزار ميگردد و سرمايهگذاران و صنايع از اين فرصت استفاده ميكنند تا روي بهترين اختراعات سرمايهگذاري و آن را در مقياس صنعتي توليد كنند. برگزاري اين جشنواره در كشور ما حركت بسيار خوبي است و صنايع بايد از اين فرصت استفاده كنند و از مخترعان حمايت كنند و مطمئناً اين يكي از راههاي پيشرفت كشور در موقعيت تحريم است و با اين گونه حمايتها قطعاً خودكفايي كشور بيشتر خواهد شد.
متأسفانه دانشگاههاي ايران در سطح جهاني در جايگاه مطلوبي قرار ندارند ولي در منطقه دانشگاههاي ما در رتبه مناسبي قرار دارند ولي نگاه ما بايد جهاني باشد و سعي كنيم دانشگاههايمان جزو 100 دانشگاه برتر دنيا قرار گيرند و اين ميسر نميشود مگر با همكاري و تلاش و حمايتهاي مسئولان.
تجربهاي بازگو شده براي نخبگان مهاجراساتيد با تجربياتي كه دارند ميتوانند دانشجويان را هدايت و راهنمايي كنند تا راه صحيح را پيدا كنند، بنابراين اگر اساتيد دانشجويان را به نقش مهمي كه آنها در جامعه دارند واقف كنند، ما شاهد شكوفايي در جامعه خواهيم بود و كشور در مسير تعالي قرار خواهد گرفت، پس در اين امر اساتيد نقش بسزايي دارند. اگر هر دانشجويي خود را مديون جامعه و كشورش بداند در هر جايي از جهان ادامه تحصيل دهد در نهايت دانشش را در پيشرفت كشورش به كار خواهد گرفت. در هر جايي هستند خدا را در نظر داشته و تلاش كنند كه بهترين باشند و در تحصيل علم و دانش كوشا. اكنون كه خداوند توفيق كسب علم را به آنها داده است، شكرگزار باشند و در اين راه تمام تلاش خود را به كار گرفته و در نهايت در هر شغلي كه هستند به نحو احسن آن را انجام دهند و براي پيشرفت جامعه و مملكتشان از هيچ تلاشي دريغ نكنند.
دنياي پژوهش و توليد علم در دانشگاههاي كشورخوشبختانه ما از لحاظ نيروي انساني بااستعداد و بهره هوشي بالا كمبودي نداريم و در زمينه نرمافزاري و ايدهپردازي در وضعيت مطلوبي قرار داريم ولي متأسفانه از لحاظ سختافزاري و امكانات وضعيت نامناسبي داريم. متأسفانه بودجه تحقيقاتي در كشور ما بسيار پايين است. به دليل اينكه دغدغه اصلي وزارت بهداشت امر درمان است، بنابراين متأسفانه در برخي موارد بودجههاي پژوهشي كاهش يافته است، البته بايد تا حدودي به مسئولان در اين زمينه حق داد، مثلاً اگر فلان بيمارستان دولتي كمبود تجهيزات داشته باشد يا اينكه رسيدگي به بيماران مناسب نباشد بازتاب بسيار بدي در جامعه خواهد داشت ولي فرضاً اگر طرحهاي پژوهشي كاهش يابد در سطح جامعه شايد اهميت چنداني نداشته باشد. اما اين طور نبايد باشد. هم درمان و هم پژوهش بايد در جايگاه خود مورد توجه قرار بگيرند نه اينكه يكي فداي ديگري شود كه در دراز مدت هم به سيستم درمان و هم به سيستم پژوهش و آموزش لطمه وارد شود. متأسفانه بودجههاي پژوهشي بسيار پايين است و از طرف ديگر هزينه طرحهاي پژوهشي بسيار بالاست و به دليل تحريمهايي كه وجود دارد گاهي يك ماده شيميايي مورد نياز با چند برابر قيمت واقعي به دست پژوهشگر ميرسد بنابراين در اغلب اوقات اساتيد با بودجه شخصي خودشان طرحهاي پژوهشي را انجام ميدهند. ما اگر ميخواهيم و برايمان مهم است كه در جوامع علمي جهان بدرخشيم بايد هزينههاي آن را هم بدهيم. امروزه تحقيقات علوم پزشكي بسيار پر هزينه است و دغدغه اصلي پژوهشگران تامين منابع مالي طرحهاي پژوهشي است. مشكل ديگر تخصيص منابع و اولويتبندي در پژوهش است كه متأسفانه تخصيص منابع به خوبي انجام نميشود و گاهي مشاهده شده كه بودجههايي صرف طرحهايي شده كه بازدهي نداشته است بنابراين داوري طرحها و اختصاص بودجه به آنها بايد با دقت و وسواس بيشتري انجام گيرد. مشكل بعدي حمايت از مراكز تحقيقاتي است. به عنوان مثال مركز تحقيقاتي كه طرح من در آن انجام شد چندين رتبه كشوري دارد و هرساله جزو بالاترين رتبهها در مراكز تحقيقاتي در سطح كشور بوده است اما از آن به خوبي حمايت نميشود بنابراين لازم است اين مراكز تحقيقاتي شناسايي شوند و برايشان بودجه تعيين شود. مطمئنا اينگونه مراكز نشان دادهاند كه پتانسيل بالايي داشته و نياز به حمايت بيشتري دارند.
سقف آرزوها و انتظار از رسانههااز اينكه اين راه را انتخاب كردهام راضي و شكرگزار خداوند متعال هستم كه به من توفيق قدم برداشتن در اين راه را داده است. مطمئنا دوست دارم در اين مسير پيشرفت داشته باشم و بتوانم دارويي را در سطح جهاني به نام ايران ثبت كنم كه بتواند مشكلات بيماران را كاهش دهد و موجب كاهش درد و رنج ناشي از بيماري گردد. به نظر من در حوزه علوم دارويي رسانهها بهتر است تجربيات برگزيدگان را انعكاس دهند تا دانشجويان و پژهشگران بتوانند از اين تجربيات استفاده كنند و مطمئناً معرفي اينگونه افراد ميتواند موجب انگيزش مثبت در بين محققان گردد.
نظام آموزشي ايران در مقايسه
با ساير كشورهامتأسفانه پس از 35 سال از انقلاب اسلامي در خصوص نظام آموزشي هنوز در حال آزمون و خطا هستيم. در اين سه دهه چندين بار نظام آموزشي دچار تحول گرديد و هنوز به ايدهآل دست پيدا نكردهايم. ما بايد ابتدا نحوه فكر كردن را به دانشآموزان ياد بدهيم و قدرت ابتكار را در آنها فعال كنيم. بايد به آنها ياد دهيم هر چيزي را به راحتي قبول نكنند و به جاي حفظ كردن، قدرت استدلال را در آنها تقويت كنيم. بايد با يك مطالعه گسترده و استفاده از كارشناسان مجرب به يك ثبات نظام آموزشي دست پيدا كنيم. براي اين كار ميتوان از نظام آموزشي موفق ساير كشورها الگوبرداري كرد.
همه چيز درباره واردات و صادرات داروبيش از 95 درصد داروهاي مورد نياز در داخل كشور توليد ميشود و برخي داروهاي مربوط به بيماريهاي خاص از خارج كشور وارد ميشود. تا آنجايي كه اطلاع دارم به برخي كشورهاي منطقه هم صادرات دارو داريم كه بايد سعي شود ميزان صادرات دارو افزايش يابد كه اين راه ميتواند يكي از درآمدهاي غير نفتي براي كشورمان باشد. متأسفانه به علت تحريمهايي كه عليه كشورمان اعمال شده است بيشتر واردات دارويي از كشور هند و تركيه بوده است كه شاهد بودهايم برخي از اين داروهاي وارداتي كيفيت مناسبي نداشتهاند. با كاهش تحريمها بهترين راهحل افزايش سرمايهگذاري خارجي و همكاري با شركتهاي بزرگ داروسازي و انتقال تكنولوژي به روز به كشورمان است.
در سال 92 نسبت به سال 91 كمبود دارويي كاهش يافته و با كاهش تحريمها و آزادسازي داروها از گمرك ميزان واردات دارويي و توليدات داخلي افزايش نسبي داشته است. البته با وجود تورم افزايش قيمت را داشتهايم كه بيمهها سعي كردهاند اين افزايش قيمت را پوشش دهند و اقلام دارويي جديد را به تعهداتشان اضافه كنند كه اين يك قدم بزرگ در كاهش هزينههاي درماني بوده است.
ميزان قيمت داروي خارجي هم وابسته به قيمت دلار و تورم اقتصادي است كه در چند سال اخير با افزايش تحريمها و افزايش قيمت دلار ميزان قيمت داروهاي خارجي افزايش زيادي داشته است كه بعضاً نسبت به دوسال اخير بعضي از اقلام دارويي خارجي چهار برابر افزايش قيمت داشته است.
موانع پيش روي نخبگان و پژوهشگران ايراني در توليد علمامروزه تعداد مقالات داخلي و خارجي ايران و پيشرفت نخبگان كشورمان قابل ستايش است و از لحاظ كمي رشد خوبي داشتهايم ولي بايد سعي شود از لحاظ كيفي و كاربردي نيز شاهد رشد بيشتري باشيم. علوم دارويي يك حوزه چند شاخهاي است كه موضوعات وسيع و جذابي دارد و از طرفي مطالعات و تحقيقات كاربردي سودآوري اقتصادي هم دارد بنابراين ساير كشورها توجه زيادي به اين حوزه تحقيقاتي دارند و بودجههاي زيادي را براي تحقيقات در اين حوزه صرف ميكنند. جامعترين مشكل جامعه تحقيقاتي امروز ما در علوم دارويي مشكلات اقتصادي و معيشتي نخبگان، محققان و داروسازان كشور است كه با تامين حداقل نيازهاي معيشتي تا حدودي ميتوان دغدغه پژوهشگران و نخبگان را كاهش و تمركز آنها را بر ايده پردازي و كارهاي پژوهشي افزايش داد. خوشبختانه بنياد ملي نخبگان تا حدودي توانسته است از اين گروه حمايت كند و اين حمايت ميتواند افزايش يابد مثل اعطاي وامهايي با سود پايين براي تامين مسكن، حمايت از طرحهاي پژوهشي، افزايش پايه حقوق نخبگان و اولويت استخدامي نخبگان در دستگاههاي دولتي.
