سپيده شبيري | در واقع ورود به دنياي مدرن و مصرفگرايي و داشتن حق انتخاب، شيوه زندگي انسان را تغيير داده است. به عبارت ديگر، يكي از ويژگيهاي دوران مدرنيته، مصرفي شدن جامعه و مصرف انبوه كالاست كه بيشترين مصرف مربوط به كالاهاي ظاهري است. شيرين احمد نيا در كتاب جامعهشناسي بدن ميگويد: بدن در زندگي و تعاملات روزمره نقشي مهم را در عرصه «خود» ايفا ميكند. اهميت اين مسئله زماني پر رنگتر ميشود كه نقش جامعه مصرفي و مصرفگرايي را نيز وارد معادله كنيم. آنجاست كه بدن به عرصهاي تبديل ميشود كه علاوه بر هويت شخصي، ميتواند نمايانگر سبكهاي زندگي نيز باشد. البته نكتهاي كه در اينجا اهميت دارد، نقش جنسيت در توجه به بدن است. زنان همواره در مقايسه با مردان توجه بيشتري به بدن و ظاهر فيزيكي خود داشتهاند. بدن مديريت ميشود كه ديده و مطرح شود و اين ممكن است سبب تغيير معيار زيبايي شود.
گافمن معتقد است «افراد براي افزايش منافع خود، به طور دائم در حال اجراي نمايش هستند.» به عقيده او، «افراد در هنگام كنش متقابل ميكوشند تا جنبهاي از خود را نمايش دهند كه مورد پذيرش ديگران باشد.» و آرايش نوعي احساس رضايت در فرد ايجاد ميكند كه ميتواند با جامعه همنوا شود.
نقش زنان در شكلگيري سبك زندگي از اين جهت اهميت دارد كه تقريباً نيمي از فعاليتهاي خود را در اجتماع انجام ميدهند و از طرفي با پذيرش نقش مادري، در هويتيابي نسل بعد نقش اساسي ايفا ميكنند.
زيبايي، سنت و مدرنيته
تحقيقات باستانشناسان نشان ميدهد بشر از ديرباز، از وسايل مختلفي براي زيبا كردن خود بهره ميبرد؛ چراكه انسان بالفطره زيبايي را دوست دارد. به گفته استاد مطهري «گرايش انسان به زيبايي و جمال يكي از خواستههاي فطري انسان است و احساس لذت از زيبايي و تناسبها و پاكيزگيها با سرشت انسان آميخته شده است. » مقوله آرايش در گذشته اهميت زيادي داشته كه البته به جز زيبايي، كاركردهاي متفاوتي هم داشته است؛ از قبيل متمايز كردن جايگاه و موقعيت فردي و اجتماعي افراد در جامعه كه مختص به مردان و زنان بوده است.
زيبايي يك مفهوم يا مقوله تغييرپذير است كه تعريف ثابتي هم ندارد و در فرهنگهاي مختلف تعريف متفاوتي از آن ارائه ميشود؛ به بيان ديگر، همان جمله معروف: «زيبايي نسبي است». اما واقعيت غيرقابل انكار در فضاي امروزي جامعه ما، روند رو به افزايش استفاده از مؤلفههاي زيبايي در ظاهر است. آرايش به عنوان يكي از مؤلفههاي سبك زندگي، از اين جهت حائز اهميت است كه تغيير در آرايش و نوع پوشش بر عرصههاي ديگر سبك زندگي تأثيرگذار خواهد بود. شايد بتوان گفت آرايش در دنياي مدرن، نوعي ابزار است براي رسيدن به هويت اجتماعي مطلوب كه جامعه و رسانههاي غربي آن را تعريف ميكنند.
ملاك زيبايي
نگاهي به جوامع مختلف نشان ميدهد، استانداردهاي زيبايي در هر دوره و در هرجامعهاي متفاوت است و منافعي را براي فرد به دنبال دارد. اسماعيل بلالي در مقاله آرايش و زيبايي ميگويد: «بر مبناي تحليلي كاركردگرايانه، زيبايي براي فرد كاركردهاي رواني و اجتماعي دارد. شايد بتوان مهمترين كاركرد زيبايي را تسهيل و تسريع برقراري روابط اجتماعي در گروه و جامعه دانست. زيبايي همچنين تعلق فرد را به گروه و جامعه راحتتر ميكند.» اما اين كوشش براي آراسته بودن و زيبا جلوه كردن، تفاوت عمدهاي با جلب نظر ديگران، آنطور كه در جامعه مدرن رواج داده ميشود، دارد. معيار زيبايي در جامعه امروز، تحت تأثير غرب است، يعني تعريف زيبايي تعريفي است كه غرب مشخص ميكند. در واقع، فرد خود را با الگوي تعريف شده غربي، ناقص و نيازمند تغيير ميبيند و مصرف اين محصولات، در اثر القائات في نفسه نوعي احساس رضايت را در پي دارد!
علل افزايش بيرويه محصولات زيبايي
اگر سري به مراكز زيبايي يا بازارهاي فروش محصولات زيبايي بزنيم، متوجه افزايش روزافزون استفاده از اين وسايل براي رسيدن به زيبايي ميشويم. بسياري از مردم مقادير زيادي از درآمد خود را صرف زيباسازي ظاهر ميكنند.
علل فردي و اجتماعي زيادي را ميتوان بر اين مقوله برشمرد كه شايد مهمترين آن در دسترس بودن فيلمهاي هاليوودي براي همه افراد جامعه و جذابيت ظاهري قهرمانان فيلمها و تبليغ محصولات آرايشي و بهداشتي است. زنان با ظاهري بدون نقص در فيلمها و تبليغ محصولات آرايشي و بهداشتي به نمايش در ميآيند كه مفهوم زيبايي را به سمت ديگري سوق ميدهند و افراد را ترغيب به خريد محصولاتي ميكنند كه مصرف آنها علاوه بر هدف دستيابي به زيبايي، رضايت حاصل از استفاده از يك برند خاص را در بر دارد كه سبب افزايش بيرويه استفاده از اين محصولات ميشود.استفاده از تصاوير يا فيلمهاي جذاب و غير واقعي زنان، افراد را ترغيب به استفاده هر چه بيشتر از اين محصولات ميكند كه اين افراطگرايي حتي در غرب، اعتراضاتي را در پي داشته است. به عنوان مثال، يك نماينده پارلمان بريتانيا بر افراط در تبليغات، اعتراض خود را اعلام كرده و سازمان نظارت بر استاندارد تبليغات از كمپاني LOREAL خواسته از تصاوير غيرواقعي براي تبليغات خود استفاده نكند. در اين تصاوير زنان بيعيب و نقص نشان داده ميشوند و حتي خطوط طبيعي از چهره آنها حذف ميشود.
مسئله دوم، بحث اقتصادي است. فروش محصولات آرايشي در ايران منفعت زيادي به همراه دارد و اين تمايل به زيبايي، محل سوءاستفاده بسياري از افراد شده است كه سالانه مقادير زيادي محصولات آرايشي و بهداشتي را به صورت قاچاق وارد كشور ميكنند كه سود زيادي را نصيب آنها ميكند.
مسئله ديگر، بعد سياسي موضوع است. كساني كه مخالف يا معترض به نظام هستند، براي جلب نظر مردم، سعي در رواج بيحجابي و غربيسازي جامعه دارند.
مسئله بعدي رواج فردگرايي است. در دنياي مدرن، اميال و آرزوهاي فرد اهميت مييابد و فرد خواست خود را بر خواست جامعه ترجيح ميدهد. عوامل فردي و رواني كه ميتوان در اين مقوله بر شمرد عبارتند از:كسب اعتماد به نفس و حس برتريجويي، بهداشت، ايجاد تنوع، همنوايي با جامعه، و در بعضي موارد افزايش فرصتهاي زندگي از قبيل اشتغال، ازدواج و غيره.
علاوه بر افزايش تمايل به آرايش، سن آرايش هم پايين آمده كه به نوبه خود قابل بررسي است. دلايلي كه ميتوان براي آن برشمرد عدم اعتماد به نفس كودكان و نوجوانان است. پيشرفت تكنولوژي و استفاده از كامپيوتر، اينترنت، ماهواره و تلفن همراه، ذائقه نوجوانان و جوانان را به شدت تغيير ميدهد و سبب تغيير الگوي آنها از يك الگوي ايراني اسلامي به يك الگوي غربي ميشود. يكي ديگر از علل بروز اين پديده، هماهنگ نبودن الگوهاي وطني با خواست نوجوانان در جامعه امروزي است.
