مميزي حوزه كتاب يا همان سانسور، مسئلهاي تازه در حوزه نشر به شمار نميآيد. اولين دستورات در مورد سانسور كتاب در ايران به دوران ناصرالدين شاه قاجار باز ميگردد؛ زماني كه هنوز در كشورمان چيزي به نام پارلمان و دادگستري وجود نداشت تا نويسندگان و ناشران دوران قاجار بدانند كه بر اساس كدام قانون مطالبشان دچار سانسور شده است. مميزي كلمهاي جدانشدني با كار مطبوعاتي و انتشار كتاب به شمار ميرود. يكي از گلايههاي دائمي ناشران از وزارت ارشاد همين بحث مميزي است. معمولاً نويسندگان و ناشراني كه كتابشان در راهروهاي اداره كتاب وزارت ارشاد گير افتاده است، دل خوشي از شنيدن واژه مميزي ندارند. علي جنتي، وزير ارشاد در نخستين اظهاراتش در مورد برنامههايش براي وزارتخانه، از برداشتن مميزيهاي پيش از توليد سخن گفته است؛ حرفي كه پيش از اين توسط دكتر روحاني بيان شده بود و پيش از اين نيز در اينباره تلاشهاي نافرجامي انجام شد.
«جوان» در اين گزارش نظرات چند تن از ناشران را در خصوص صحبتهاي وزير ارشاد جويا شده است.
ناشر تخصصي درباره مميزي ندارد
مصطفي خرامان، مدير فرهنگي نشر افق، در مورد برداشتن مميزي پيش از نشر ميگويد: ماهيت اينكه ارشاد مميزي را بردارد خوب است، اما اشكالش آنجاست كه كار را بر عهده ناشر قرار ميدهد در صورتي كه ناشران، تخصصي در مورد مميزيها ندارند و بايد مسئوليت كاري را بر عهده بگيرند كه پيش از اين انجام نداده بودند. فرض كنيد در وزارت ارشاد 20 مميز كتاب وجود داشته باشد، پس ما با 20 سليقه مختلف مواجهيم. ممكن است از نظر يك مميز مسئلهاي در كتاب بايد حذف شود و مميز ديگر چنين اعتقادي نداشته باشد. اشكال كار اينجا است كه بسياري از مميزيها سليقهاي است. آنگاه ارشاد ميخواهد اين برخوردهاي سليقهاي را به خود ناشران واگذار كندو اينجا است كه سليقه ناشر مطرح ميشود. معلوم نيست مثلاً موضوعي كه در كتاب ما انتشارش بدون اشكال فرض شده است از نظر ناشر ديگر بايد حذف شود و اين كار باعث سردرگمي خوانندگان خواهد شد. به نظرم بهترين كار اين است كه كار مميزي به
ngoها سپرده شود. گروهي كه مانند ناشران نفع مستقيمي در كتاب نداشته باشند، مثلاً در مورد كتاب كودك ميتوان به انجمن نويسندگان كودك و نوجوان يا انجمن قلم يا شوراي كتاب كودك سپرده شود. در ضمن بايد به خوانندگان نيز اعتماد بيشتري شود تا خود خواننده تشخيص دهد كدام كتاب خوب است يا بد. خوانندگان بزرگسال توانايي اين را دارند كه كتاب خوب را از بد تشخيص بدهند. اگر مميزي كتاب بخواهد مانند مميزي مطبوعات باشد باعث ركود در بخش كتاب خواهد شد و نويسندگان و ناشران كمتر جرئت كار خواهند داشت.
ارشاد به ناشران با سابقه اعتماد كند
محمد حمزه زاده، مدير انتشارات سوره مهر حوزه هنري، در خصوص پيشنهاد وزير ارشاد به «جوان»مي گويد: خود مميزي قابل واگذاري نيست زيرا از نظر قانوني بر عهده وزارت ارشاد است و اگر قرار است در زمينه مميزي اتفاقي بيفتند قطعا بايد با در نظر گرفتن موازين صورت بگيرد. اما ارشاد ميتواند براي برخي از ناشران كه به دليل سوابقشان و ميزان توليداتشان از گريد مطلوبي برخوردارند و جزو ناشران پر كار و خوش سابقه هستند شرايطي را به وجود بياورد كه مميزي را در شورايي داخلي انجام و در نهايت نظرشان را در اختيار ارشاد قرار بدهند.
با توجه به اينكه قانون مميزي كتاب از سوي شوراي عالي انقلاب فرهنگي ابلاغ شده است و رئيس اين شورا شخص رئيس جمهور ميباشد. اين احتمال وجود دارد كه با تغيير دولت رئيسجمهور جديد تغييراتي را در اين قانون اعمال كند. اما حمزه زاده با رد اين احتمال ميگويد: به دليل اينكه اين قانون در روزهاي پاياني عمر دولت سابق ابلاغ شده است و مدت زيادي از آن نميگذرد، بعيد به نظر ميرسد كه به سرعت در آن تغييري ايجاد شود. در ضمن قانون فوق ناشي از بررسيهاي كارشناسي طولاني مدتي است و چيزي نيست كه با تصويب يك شخص به سرعت عوض شود. اگر بخواهند در آن تغيير ايجاد كنند نياز به كار كارشناسي دوباره است كه زمانگير خواهد بود. در شرايط فعلي بايد قانون مميزي به نحوي تنظيم شود كه ناشر و نويسنده نسبت به توليد محتوايي كه انجام دادهاند، پاسخگو باشند و مسئوليت آن را بپذيرند نه اينكه فقط ارشاد در اين زمينه مسئول باشد و روند مميزي كاري طولاني و فرسايشي باشد.
تدوين آيين نامه مميزي از سوي ارشاد
اعظم كيان افراز، مدير انتشارات افراز نيز درباره احتمال لغو مميزيهاي پيش از انتشار ميگويد: ما هميشه درگير جملات كليشهاي مانند سانسور، مميزي، بروكراسي صدور مجور نشر و امثالهم هستيم. اگر بخواهيم سخنان جناب وزير را خوشبينانه نگاه كنيم ميتواند اتفاق مثبتي باشد زيرا پيش از اين ناشر هميشه با مميزي ارشاد درگير بود و از آن طرف هم بايد پاسخگوي نويسنده و خوانندگان كتاب ميبود كه بدون اطلاع از گرفتاريهايي كه مميزي به وجود آورده است، ناشر را به كمكاري متهم ميكردند. ولي اگر بخواهند مميزي پيش از انتشار را بردارند بايد پيش از آن شفافسازي انجام دهند. من در تمام سالهايي كه كار نشر انجام ميدهم با خطوط قرمز سليقهاي روبهرو بودهام. مميزيها بسيار غير شفاف و نامشخص است. همه ما برخي از خطوط قرمز كلي را ميدانيم اما با موارد عجيبي از مميزي روبهرو شدهايم كه نميدانيم واقعاً چه دليلي براي آنها وجود داشته است. به نظرم مقدمه واگذاري مميزي به ناشران، تدوين آييننامه مشخص براي مميزي و برگزاري جلسات توجيهي براي ناشران است تا همه بدانند چه مواردي جزو مميزيهاي قانوني است.
اينكه ارشاد به ناشران اعتماد كند، مسئله بسيار خوبي است و همه ناشران از برنامههاي آقاي جنتي كه در زمان رأي اعتماد مجلس بيان كردهاند، حمايت ميكنند و به سهم خود تمام تلاششان را براي اجراي اين برنامهها كه ميتواند تأثيرات مثبتي در زمينه فرهنگ داشته است، انجام خواهند داد. تنها بايد برخي از موارد حقوقي در اين زمينه مشخص شود. اينكه در مميزيها بار حقوقي كه به عهده ناشر قرار ميگيرد، چيست؟
آيا ناشر بايد خودش مميزي كند يا مميزيني را استخدام كند؟ مميزين را ارشاد معرفي ميكند؟ به غير از مسئله مميزي ناشران درخواستهاي صنفي نيز از وزير محترم ارشاد دارند كه از طريق اتحاديه ناشران پيگيري ميشود و انتظار آن را داريم كه آقاي جنتي به آنها توجه كند، مسائلي مانند نمايشگاههاي كتاب استاني، نمايشگاه بينالمللي كتاب و خريد كتاب از ناشران، جزو همين مسائل هستند. اميدواريم بحث عدالت و حقوق برابر كه از جمله شعارهاي دكتر روحاني است در مورد ناشران نيز محقق شود.
قانون شفاف بگذارند تا كار سرعت بگيرد
سيد مظفر شجاعي، مسئول اجرايي انتشارات نيستان در خصوص مميزيها معتقد است: جناب جنتي ميگويند بايد قوانين دست و پاگير مميزي به سرعت برداشته شود. مميزي بحث تازهاي نيست و با توجه به سخنان وزير ارشاد به نظر ميرسد برداشتن مميزيها قبل از نشر چيزي مانند قانون مطبوعات خواهد بود كه در آن نويسنده و ناشر بايد پاسخگو باشند. به هر حال اين كار باعث ميشود كه سرعت كار بالا رود اما از سوي ديگر بايد قوانين و مقررات به نحوي روشن و شفاف باشد كه تفسير قانون از نظر قانونگذار و كساني كه از قانون استفاده ميكنند، يكي باشد تا در زمان اجرا مشكلي به وجود نياورد.
به هر حال پيشنهاد تغيير قانون مميزي دغدغه حداقل سه وزير معاصر ارشاد بوده است كه دو وزير اول به دلايل مختلف نتوانستهاند آن را به اجرا بگذارند. يكي از دلايل عدم موفقيت حسيني و صفار هرندي، مقاومت ارشاد براي حفظ جايگاه حاكميتي خود در حوزه نشر كتاب است. تمام اتفاقات در حوزه نشر را ميتوان از زمان اعلام نام معاون فرهنگي ارشاد به شكل جديتري پيگيري كرد.
