روزهايي كه درحال عبور از آنيم مصادف است با سالروز ارتحال عالم عامل و معلم اخلاق، مرحوم آيتالله حاج ميرزا علي مشكيني اردبيلي (قدس سره). براي مطالعه در احوال آن بزرگوار سرفصلهاي گوناگوني وجود دارد كه عنوان اين گفت وشنود يكي ازآنهاست. تقريظنويسي ايشان بركتاب شهيد جاويد و پيامدهاي آن، از موضوعاتي است كه جاي پرداخت و پژوهش افزونتر دارد كه اميد است محققان منصف بدان بپردازند. در مصاحبهاي كه پيش روي داريد استاد فرزانه جناب حجتالاسلام والمسلمين سيدهادي خسروشاهي به اين موضوع پرداختهاند كه قطعا نكات مطروحه در آن، محققان را به كار خواهد آمد.
در برخي تواريخ و خاطرات گفته شده است كه مرحوم آيتالله مشكيني(قده) پس از آنكه به خاطر نوشتن تقريظ بر كتاب «شهيد جاويد» مورد حمله برخي از اهالي منبر و اصحاب پارهاي بيوت قرار گرفت، طي بيانيهاي نوعي عقبنشيني كردند و تقريظ خود را پس گرفتند. اطلاع و نيز تحليل جنابعالي از اين رويداد چيست؟بسماللهالرحمنالرحيم. البته بنده كه شاهد عيني حوادث آن ايام بودم، اين برخورد يا واكنش آيتالله مشكيني را «عقبنشيني» نميخوانم، بلكه پذيرش حقيقت و اعتراف به اشتباه است كه باز نشان از تقوا و قبول انتقاد از طرف ايشان است. در اين باره براي آنكه بتوانيم تاريخ را بهطور مستند نقل كنيم و سپس به تحليل و بررسي برسيم، بايد نخست اصل سند، يعني تقريظ آيتالله مشكيني را نقل كنيم و سپس در متن بيانيه توضيحي بياوريم.
بسماللهالرحمنالرحيم
كتاب حاضر كه درباره قيام مقدس حسين بن علي صلواتالله و سلام عليه به قلم دانشمند معظم حجتالاسلام آقاي حاج شيخ نعمتالله صالحي نجفآبادي نوشته شده بدون مبالغه در نوع خود بينظير است. اينجانب آن را يك بار با دقت خواندم و لذت بردم و استفاده كردم. از امتيازات اين كتاب تتبع وسيع و تحقيق و ابتكار و بررسي مسائل تاريخي بر اساس تجزيه و تحليل دقيق علمي با اسلوبي كاملاً تازه، بيسابقه و عقلپسند است. اين اثر ارزنده مبدأ يك تحول اصلاحي ثمربخش در مسائل مربوط به نهضت بزرگ حضرت سيدالشهدا روحي فداه خواهد بود و اشكالات و عقدههايي را كه مخصوصاً طبقه روشنفكر و تحصيلكرده در اطراف قيام امام عليهالسلام در دل دارند و گاهي به زبان ميآورند، حل خواهد كرد. موفقيت بيش از پيش مؤلف محترم را در راه خدمت به خاندان نبوت خواستارم. 4ربيعالثاني 1390 علي مشكيني اردبيلي
پس از نشر اين تقريظ، در مقدمه كتاب «شهيد جاويد» هجمه بيسابقهاي در حوزه علميه، از طرف بيوت يكي از مراجع و سپس بعضي از وعاظ و روضهخوانهاي قم در بالاي منابر آغاز شد و تحريك احساسات مردم تا آنجا پيش رفت كه احتمال زد و خورد و حمله به آيات منتظري و مشكيني در گزارشهاي ساواك، امري امكانپذير تلقي شد. براي جلوگيري از طغيان اين حادثه، از طرف عقلاي قوم و افراد دلسوز و خدوم همچون آيات حاج سيدمهدي روحاني و شيخ علي احمدي ميانجي كه از رفقاي آيتالله مشكيني بودند، اقداماتي به عمل آمد و طبق نوشته آيتالله احمدي ميانجي در خاطرات خود به درخواست آنان، آيتالله مشكيني بيانيه توضيحي را در پاسخ سؤال بعضي از طلاب نوشتند و منتشر ساختند كه متن آن چنين بود:
بسمه تعالي
محترماً به عرض ميرساند خواهشمند است جواب سؤال زير را مرقوم فرماييد موجب تشكر است.
آيا همه مطالب و جزئيات كتاب «شهيد جاويد» كه بر آن تقريظ نوشتهايد مورد تصديق و اعتماد شماست؟
جمعي از محصلين
بسمه تعالي
تقريظ نوشتن بر يك كتاب معمولاً راجع به انتخاب موضوع بحث و رواني قلم و سبك جمعآوري و تنظيم مطالب است و ابداً مستلزم تصديق تمام مطالب طرحشده نيست، بلكه براي غالب نويسندگان تقريظ ميسر نميشود به همه مدارك و مآخذ مربوطه مراجعه كنند، مثلاً اگر عالمي بگويد تاريخ مروجالذهب مسعودي كتاب خوبي است، پر واضح است اين جمله به معني تصديق همه موضوعات آن كتاب نيست و منافاتي ندارد كه در بعضي از مطالب و مندرجاتش با او اختلاف نظر داشته باشد. در موضوع كتاب مورد سؤال اگرچه نظريه اينجانب در بعضي از مطالب و موضوعات با روش كتاب توافق نداشت، چنان كه پس از انتشار آن بر طبق بررسي و تحقيق عدهاي از اساتيد حوزه علميه قم و رفقاي محترم دامت افاضاتهم به دست آمده كه اشتباهاتي در آن موجود است، ولي از نظر اينكه در خود كتاب تصريح شده بود كه ابحاث و مسائل آن به عنوان اظهارنظر و بيان فرضيه پيرامون نهضت مقدس حضرت حسين(ع) است، ما تصور كرديم در آينده نزديك افرادي از دانشمندان و نويسندگان در اطراف اين موضوع تحقيق و تفحص و مطالب مورد نظر را كاملاً بررسي و اشكالات متصوره را منصفانه حل خواهند كرد و كتابهايي جالبتر و عميقتر در اين باره خواهند نوشت و مطمئنيم به خواست خداوند عنقريب اين تصور ما جامه عمل ميپوشد و همه اشكالات برطرف ميشود. جزي الله بالخير اقلاماً تجري علي الصحائف لرفع الشبهه عن الدين و حل العقد عن امور المسلمين انشاءالله. و السلام عليكم و رحمه الله. عبده علي المشكيني الاردبيلي
در واقع مرحوم آيتالله مشكيني با نشر اين بيانيه، توطئه ساواك و ايادي رژيم را در ايجاد و تشديد اختلاف بين مراجع و علماي سنتي و روحانيون مبارز خنثي كرد و غائله ختم به خير شد.
ساواك چه نقشي در اين ماجرا داشت؟ظاهراً آنها دراين رويدادكاملاً فعال بودند؟ساواك قم و اصفهان در گزارشهاي خود بهوضوح از اين اختلاف خوشحال شده و به صراحت نوشته بودند ادامه اين اختلاف به نفع رژيم و به سود ساواك خواهد بود بخشي از اين اسناد در كتاب «اسناد ساواك درباره كتاب شهيد جاويد» با تحليل و بررسي كامل آمده است و ما در اينجا به عنوان نمونه به خلاصه يكي دو گزارش و سند اشاره ميكنيم:
سرهنگ مهران، رئيس ساواك قم در يك نامه فوري به مركز چنين مينويسد: تبليغات حاد در رد كتاب شهيد جاويد بهوسيله وعاظ به صورتي در آمده كه احتمال اصطكاك و بيم زد و خورد بين طرفداران خميني به حمايت از صالحي نويسنده كتاب و مشكيني و منتظري تقريظنويسان و جناح مخالف كتاب ميرود كه از محصول اين اختلافات ميتوان نسبت به تضعيف بيشتر گلپايگاني كه بيش از ديگران موجبات جنجال را فراهم مينمايد اقدام نمود.
رونوشت برابر اصل است. اصل در پرونده كلاسه 4697ـ2798
علاوه بر اين، ساواك قم در يك گزارش مفصل خيلي محرمانه هم چنين مينويسد:(1)
موضوع: مذاكرات در منزل گلپايگاني
سيدمهدي گلپايگاني روز 1/2/50 در منزل پدرش با حضور علي و لطفالله صافي اظهار داشت كه امروز آقاي قرائتي كاشاني بيمارستان بود و گفت من مدتي منزل مشكيني بودم و از من خواست كه اين كار را اصلاح كنيم (منظور مسئله چاپ كتاب شهيد جاويد به قلم صالحي نجفآبادي بوده كه بين جامعه روحانيت شوري انداخته). علي صافي گفت: ميگويند اگر مشكيني را بزنند بعد در مدرسه را ميبندند. سيدمهدي از قول قرائتي گفت كه دعوا ميشود و زد و خورد. بايد اصلاح كنيد. سيدمهدي گفت در جوابش گفتم: دعوا بشود عيبي ندارد، ولي اگر كسي دست به يكي از منبريها مثل آلطه بزند يا كوچكترين اهانتي بشود در مسجد آلطه عمامه را به زمين ميزند و 20 هزار نفر ميروند منزل مشكيني و منتظري را خراب ميكنند. سيدمهدي افزود: لطفالله صافي در رد شهيد جاويد كتابي نوشته، ميدهم چاپ كنند مثل كتاب اول صافي (صافي كتابي نوشته به نام پرتويي از عظمت حسين) و شمارهاش را ميدهيم به برقعي ببرد اجازه بگيرد و بگويد جريان چيست و بعد انتشار ميدهم. . . تا بخوانند!
نظريه شنبه: بر سر كتاب شهيد جاويدان دامن اختلاف بالا و كار به جاي باريك كشيده و در اثر يك برخورد كوچك ممكن است طرفين به هم بريزند و كتككاري شود و اگر كسي به يكي از منبريها اهانت كند مخصوصاً به آلطه مطلب غليظتر و تندتر خواهد شد مخصوصاً اگر اين اهانت را نسبت بدهند به منتظري و مشكيني، تقريظنويسان شهيد جاويد.
نظريه يكشنبه: مفاد گزارش صحيح است اختلافات شديد بين روحانيون بر اساس چاپ كتاب شهيد جاويد و مطالب مندرجه در آن كه علم امامت را انكار كرده بروز نموده و وعاظ اكثراً در منابر شديداً به نويسنده آن صالحي نجفآبادي و تقريظنويسان حسينعلي منتظري و علي مشكيني كه از اطرافيان خميني هستند حمله مينمايند و اگر كوچكترين اصطكاك لفظي به عمل آيد بلوا شروع خواهد شد. شرربار
نظريه سهشنبه: مفاد گزارش صحيح است مسئله اختلافات و ناراحتي كاملاً بين روحانيون مشهود است و بايد از اين موضوع كاملاً نهايت بهرهبرداري شود، چون افكار اكثر روحانيون نسبت به نويسنده كتاب و تقريظنويسان كه از طرفداران خميني ميباشند كاملاً مشوب شده. براي ارعاب اطرافيان خميني به طور دائم از جمله منتظري و مشكيني و صالحي پيشنهاد مينمايد كه به عنوان مبلغين مذهبي يا هيئت ذاكرين اعلاميهاي تحت عنوان «اگر حسينعلي منتظري و علي مشكيني و صالحي نجفآبادي در عرض چند روز خود را به حضور يكي از مراجع قم نرسانند و اظهار ندامت ننمايند ما به وظيفه ديني و شرعي خود عمل خواهيم كرد» به وسيله ساواك تهيه و توزيع گردد كه با اين عمل سه نفر مذكور از وحشت تا حل قضيه ناچار به ترك منطقه خواهند شد در غير اين صورت عواملي وجود خواهند داشت كه به آنان در اين زمينه اهانت و احياناً مورد ضرب قرار گيرند كه به هر حال نفع قضيه عايد ساواك خواهد شد كه در آينده با نشر مطالبي دستگاههاي مورد نظر بالاخص گلپايگاني را تضعيف كرد. شرربار
نظريه 21: نظريه سهشنبه چنانچه به نحو مطلوب و با جملات آخوندي تهيه شود بسيار به جا و به نفع ساواك خواهد بود. رونوشت به پروندههاي مربوطه ضميمه شد. در پرونده گلپايگاني بايگاني شود. اواني 30/2/50 (2)
به هر حال اين توطئه با اقدام آيتالله مشكيني و نشر پاسخ ايشان به نامه محصلين خنثي شد و ساواك به هدف خود نرسيد.
نوع ورود ساواك به اين واقعه را چگونه ديديد؟ ورود آنان مستقيم بود يا غيرمستقيم؟به اين نكته نيز بايد اشاره كرد كه در اين ماجرا ايادي رسمي رژيم و «ساواك» نميخواستند بهطور مستقيم وارد ميدان شوند و به همين دليل سعي ميكردند توسط ايادي خود در حوزه و بين روحانيون معركه را داغتر كنند تا اختلاف بين علما به نفع رژيم و ساواك پايان يابد. حتي در اينباره يك جزوه 30، 40 صفحهاي تهيه كردند كه شامل نامههاي بعضي از علما و مخالفان كتاب شهيد جاويد بود... و آن را بين علما و مردم عادي توزيع ميكردند كه فتنه ادامه يابد. . . و حتي توقع داشتند مجله مكتب اسلام، تنها نشريه رسمي حوزه علميه قم هم وارد جريان شود و مقالاتي منتشر سازد كه در اجراي اين نقشه هم موفق نشدند.
دراين باره سندي هم وجود دارد يااين تنها مشاهده ياحدس شماست؟بله، ساواك اصفهان در پايان گزارش «خيلي محرمانه» خبري، شماره: 5170/10ﻫ ـ 14/1/50 مينويسد:
«نظريه 10/ﻫ پيشنهاد ميگردد. در صورت تصويب اقدامي به عمل آيد كه در مجله مكتب اسلام كه در قم منتشر ميشود و خود هيئت تحريريه نيز تصميم بر آن دارند مطالبي علمي عليه نويسنده و تقريظنويسان آن درج گردد و چون مشتركين اين مجله اغلب علما و روحانيون ميباشند تصور ميرود درج اين گونه مقالات در مجله مزبور حائز اهميت باشد.» البته مجله «مكتب اسلام» در دام اين تله نيفتاد و بهرغم فشار بعضي از تندروهاي مذهبي در قم و شهرستانها مقالهاي كه موجب استمرار فتنه شود، هرگز منتشر نساخت.
جنابعالي با آقاي صالحي نجفآبادي آشنايي داشتيد؟ اگر سابقه آشنايي بود، چرا در مورد اين كتاب اقدامي نكرديد؟آشنايي بنده با ايشان ـ بهرغم اختلاف سني كه داشتيم ـ در پاي درس امام خميني(ره) و علامه طباطبايي آغاز شد و چون ايشان اهل قلم بود، قدر اهل قلم را ميدانست و با احترام خاصي برخورد ميكرد و در نوشتن مقالات در بعضي از مجلات و فصلنامههايي كه از قم منتشر ميشد، همكاري داشتيم. در جريان كتاب «شهيد جاويد» البته بنده هوادار نقد منطقي، دوري از جنجال، فضاسازي، غوغا و فتنه بودم... و در همين رابطه با ايشان يكي دو بار ملاقات و گفتوگو كردم و هدفم اين بود كه ايشان كمي كوتاه بيايند و وعده اصلاح و تكميل كتاب را بدهند تا بلكه غوغاي اهالي منبر و محراب خاموش شود. آقاي صالحي نجفآبادي ميگفت:«اگر شما به دقت كتاب را مطالعه كرده باشيد، ميبينيد در واقع نظرات مرحوم سيدمرتضي و مرحوم شيخ طوسي را نقل كرده و بسط دادهام، ولي چون ميدانستم آن دو بزرگوار در جامعه علمايي و حوزههاي ما مطرح نيستند و شايد تجديد نشر آن افكار و نظريات موجب اختلاف و هجمه شود، تصميم گرفتم كتاب را قبل از چاپ و نشر براي بعضي از علماي بلاد و مراجع قم و نجف بفرستم تا نظريه خود را مرقوم دارند و در مواردي كه واقعاً مطلب ما صحيح نيست، اصلاح يا اصولاً آن موارد را حذف كنيم... آقايان مرتضي مطهري، سيد محمد حسيني بهشتي، مجدالدين محلاتي، منتظري، مشكيني و بعضي ديگر از افاضل حوزه از جمله شخصيتهايي بودند كه كتاب را دريافت كردند و اغلب آنان بهطور مكتوب يا در ديدارهاي حضوري آن را تأييد كردند و فقط آقاي مطهري گفتند: من در مواردي با نظريه منقول شما موافق نيستم، ولي منتظرم كتاب منتشر شود تا نقد و بررسي كاملي از آن به عمل آورم. در همين زمينه نسخه كتاب را قبل از چاپ و نشر به آيات عظام گلپايگاني، نجفي مرعشي و شريعتمداري ارائه دادم كه مطالعه و نظرشان را بيان بفرمايند. دو بزرگوار نخستين اصلاً كتاب را نپذيرفتند و گفتند وقت و فرصت كافي براي مطالعه آن ندارند. آقاي شريعتمداري هم گفتند: من فقط توانستم 30، 40 صفحه آن را بخوانم و فرصت لازم براي مطالعه كامل آن و اظهارنظر پيدا نكردهام و لذا كتاب را پس دادند...، ولي متأسفانه اين بزرگواران حتي پس از چاپ كتاب و شروع اعتراضات مطرح شده در حوزه حاضر نشدند كتاب را بخوانند و نظرشان را بگويند تا من اقدام و اصلاح كنم. علاوه بر من كه مؤلف بودم، حملات اهانتآميزي نسبت به آقاي منتظري و آقاي مشكيني كه از استوانههاي حوزه بودند، به صورت گستردهاي آغاز شد و اين نشان از توطئهاي ميداد كه براي ايجاد اختلاف در حوزه و بين علما و مبارزين روحاني طراحي شده بود.»
دراين گفتوگو تا چه حد توانستيد به مقصود خود برسيد؟ به هر حال بنده به نوبه خود در تلطيف امر ميكوشيدم، اما جوّ حاكم طوري نبود كه بتوان بر فتنه غالب شد. بعدها مرحوم صالحي نجفآبادي اسناد ساواك را درباره مسئله كتاب «شهيد جاويد» و غوغاي ساختگي آن منتشر ساخت و روشن شد ماجراي غوغا و فتنه از چه قرار بود. البته بعضي از اساتيد و افاضل هم كتابها و رسالههايي در نقد آن تأليف و منتشر ساختند و شهيد مرتضي مطهري هم در آثار مربوط به نهضت حسيني به اين مسئله پرداخت كه انشاءالله همگي عندالله مأجور باشند.
ضمن تشكر از توضيحات تاريخي ارزشمند درباره كتاب شهيد جاويد، گويا در آن زمان استفتائيهاي از مراجع و علما به عمل آمد كه خواستار تحريم كتاب و تقبيح مؤلف و تقريظنويسان آن شدند. هدف چه بود؟ چه كساني اين جزوه را تنظيم و توزيع كردند؟بله، در آن زمان جزوهاي نخست به صورت پليكپي و سپس چاپي با نقل جملاتي ناقص از كتاب شهيد جاويد پخش شد كه داراي امضاهاي متعدد و گاهي ناشناخته بود. . . اين جزوه كه در سراسر ايران بهويژه در بين علما و هيئتهاي مذهبي توزيع گستردهاي داشت، يكي از عوامل تشديد اختلافات بين هواداران مراجع تقليد، علماي بلاد، مبارزان و غيرمبارزان شد و تلاش افرادي كه قصد صلح و آشتي و جلوگيري از تشتت و تفرق داشتند، به نتيجه مطلوب نرسيد و حتي خود آنها متهم به كجفكري و نوعي سنيگري! شدند، اما پس از پيروزي انقلاب در اسنادي كه از ساواك به دست آمد، معلوم شد كارگردان اصلي رژيم و ساواك بوده كه توسط ايادي خود براي ايجاد اختلاف نهتنها اين جزوه را در سطح كشور پخش كرده، بلكه حتي در مسئله اختلاف بين آقاي فلسفي واعظ و آقاي فخرالدين حجازي هم صحنهگردان بود تا موجب دوري مردم از شخصيتهاي مذهبي شود...
عجيب آنكه مسئولان ساواك مركز، ضمن ابلاغ دستور پخش اين جزوهها تأكيد ميورزند كه نقش ساواك در توزيع آن آشكار نشود. در يكي از اين سندها آمده است:
درباره استفتائيههاي طلاب و روحانيون از مراجع تقليد در مورد كتاب شهيد جاويد.
محترماً به استحضار ميرسد: همان طور كه قبلاً به عرض رسيده انتشار كتاب شهيد جاويد توسط صالحي نجفآبادي در بين علما و روحانيون در شهرستانهاي مذهبي سر و صدايي ايجاد كرده و اكثر روحانيون از انتشار كتاب مزبور كه در آن اطلاع امامان از عالم غيب نفي گرديده ناراحت و آن را مخالف با شئونات مذهبي دانستهاند.
اينك ساواك اصفهان گزارش نموده است كه عدهاي از طلاب و روحانيون نامههاي استفتائيهاي به مرعشي، گلپايگاني، محمدتقي نجفي بروجردي و حائري نوشته و از مشار اليهم خواستهاند كه نظريات خود را در مورد طبع و انتشار كتاب شهيد جاويد در ذيل استفتائيهها بيان نمايند كه علماي فوقالذكر، نويسنده كتاب و تقريظنويس آن (حسينعلي منتظري) را منحرف خوانده و خواستهاند كه از مطالعه اين گونه نوشتهها خودداري نمايند. ساواك مزبور افزوده استفتائيههاي فوقالذكر به صورت فتوكپي در اصفهان و نجفآباد به صورت پراكنده پخش گرديده و به علت هزينهاي كه جهت تهيهكننده داشته كمتر در دسترس همگان قرار گرفته است و افزوده چنانچه اقدامي به عمل آيد كه تمامي روحانيون و متعصبين مذهبي از نظرات نويسنده كتاب و علما آگاه گردند و اين نوشتهها به صورت دفترچهاي چاپ گردد بهرهبرداري قابل توجهي براي تضعيف طرفين خواهد گرديد.
نظريه:
با توجه به مراتب بالا چنانچه اقدام به چاپ استفتائيههاي مذكور به صورت دفترچهاي گردد موقعيت حسينعلي منتظري و گلپايگاني و ديگر طرفداران خميني بيش از پيش در اصفهان، نجفآباد، قم و ساير شهرستانهاي مذهبي تضعيف خواهد شد.
مستدعي است در صورت تصويب از طريق اداره كل پنجم نسبت به چاپ استفتائيهها كه مقدمهاي به شرح پيوست به آن ضميمه گرديد، اقدام و جهت توزيع به ساواكها ارسال گردد.
اقدامكننده ـ وثوقي ـ بخش 312 ـ 12/7/50
معاون اداره يكم عمليات و بررسي ـ مبيني
رئيس اداره يكم عمليات و بررسي ـ جوان
19/7/50
به دنبال اين گزارش، ساواك مركز به چاپ جزوه مزبور با مقدمهاي براي تحريك عواطف و احساسات مذهبي مردم اقدام نموده و اين جزوات را به تمامي واحدهاي ساواك در شهرستانها ميفرستد.
خيلي محرمانه
به: رياست ساواك ـ از: اداره كل سوم(312)
درباره: استفتائيههاي روحانيون از مراجع تقليد در مورد كتاب شهيد جاويد.
بدينوسيله 20 هزار جلد جزوه فوقالذكر به پيوست ارسال شد. خواهشمند است دستور فرماييد با استفاده از منابع مورد اعتماد و ساير امكانات موجود به طور غيرمستقيم و به نحوي كه دخالت ساواك در توزيع آن به هيچوجه اشاعه نيابد نسبت به پخش جزوه مذكور در بين افراد و گروههاي متعصب مذهبي و روحانيون افراطي منطقه اقدام و نتايج حاصله را ضمن اعلام چگونگي عكسالعمل خوانندگان جزوه مزبور به اين اداره كل منعكس نمايند.
مديركل اداره سوم ـ مقدم
از اين جزوه چه تعدادي منتشر و در شهرستانها پخش شد؟ همانطور كه در سند فوق آمده است، ساواك 20 هزار نسخه از جزوه مزبور را چاپ كرد و در اختيار واحدهاي خود در سراسر كشور قرار داد تا توزيع و اختلاف را تشديد كنند و نتيجه را هم كه در اسناد ديگر ساواك ذكر شده است، منعكس كنند كه در نهايت به نفع ساواك و تضعيف روحانيت خواهد بود... البته ما فقط يكي دو نمونه از اين اسناد را نقل ميكنيم تا روشن شود «دشمن» با چه ترفندهايي در مبارزه بر ضد روحانيت مبارز، وارد ميدان ميشود.
پينوشتها:
(1) آيتاللهالعظمي گلپايگاني به روايت اسناد ساواك، ج 2، ص 9.
(2) زندگينامه آيتالله گلپايگاني به روايت اسناد، ص 403.
