صداي اذان كه از گلدستههاي عشق در گوش زمين و زمان ميپيچد انگار درهاي آسمان باز ميشود و هنگامه نشستن بر سر خوان پر نعمت الهي ميرسد. وقت وقت افطار است، زمان آنكه از خدا بخواهيم ما را هم در جمع صائمين راه و در وسعت بخشايشش جاي دهد. بنا بر قول نبوي اما افطاري دادن به روزهداري حتي با نيمه يك خرما و شربتي از آب ميتواند ما را بيش از پيش در سايه رحمت الهي قرار دهد و از همين رو سفرههاي آسماني افطاري سالهاي سال است به بخشي از سبك زندگي ايراني- اسلامي مردم كشورمان تبديل شده است و همه ساله در ماه مبارك رمضان خيلي از ما تلاش ميكنيم تا چند شبي از اين ماه را ميزبان روزهداراني از ميان دوستان و آشنايان يا اقوام باشيم. هر چند تغييرات نرم و خزنده سبك زندگي ايراني- اسلامي سفرههاي آسماني افطار را هم برايمان به گونهاي ديگر تعريف كرده است.
از سفرههاي آسماني تا سفرههايي روي آسمان
بياييد كمي به قبل برگرديم؛ مثلاً دو سه دهه پيش، درست آن زماني كه زندگيها سادهتر بود و بيشتر از حالا رنگ و بوي مذهبي داشت. آن روزها هم درست در همين حال و هواي گرم تابستاني به استقبال ماه مبارك رمضان ميرفتيم اما غروب كه ميشد سفرههاي آسماني افطار بيشتر وقتها پذيراي چندين مهمان بود؛ سفرههايي ساده و بيتكلف كه رنگ يكرنگي و صد البته سلامتي داشت. هنوز هم در بسياري از شبهاي ماه مبارك رمضان سفرههاي افطاري ساده و بيريا كم نداريم اما در مقابل سفرههاي رنگارنگي كه نمايشي از اسراف و به نوعي به رخ كشيدن تمكن مالي و تفسير واژه «چشم همچشمي» هست نيز رفته رفته در ميان خانوادههاي ايراني رسوخ بيشتري مييابد. حالا بياييد هم سري به سفرههاي افطاري ساده بزنيم و هم بر سر سفرههاي افطاري رنگارنگ بنشينيم و ببينيم ارتباط هر كدام از اين سفرهها با سبك زندگي ايراني- اسلامي چيست و چگونه است.
بيرياي بيريا
صداي دعا و مناجات در فضا پيچيده است. دقايقي بيشتر تا اذان مغرب و هنگامه افطار باقي نمانده و بايد براي پذيرايي از مهمانان خدا مهيا شد. برشهاي نان در ميانه سفره قرار ميگيرد و ظرفهاي سبزي خوردن، خرما و پنير به فاصله كوتاهي از هم چيده شده است.
كاسههاي سوپ، آش يا حليم هم رفته رفته به سفره اضافه ميشود. صداي اللهاكبر اذان كه از مأذنهها بلند ميشود، از اين سمت اتاق تا آن سمت اتاق گوش تا گوش مهمان نشسته است و چند نفر از جوانترهاي فاميل يا محله هم در كنار ميزبان به پذيرايي از مهمانان خدا ميپردازند. براي شام هم يك رنگ غذاي ساده تدارك ديده شده است. اين تصويري است كه وقتي نام افطاري ساده و دور هم جمع شدنهاي بيريا و به دور از چشم و همچشمي ميآيد در ذهنمان شكل ميگيرد.خيلي از ما تجربه نشستن پاي چنين سفرههايي را در خانه پدربزرگ و مادربزرگها داريم. انگار اين تصاوير به بخشي از خاطرات دوران كودكي ما بدل شده است. سن و سالدارترها هم شايد يك روزگاري خودشان چنين سفرههايي پهن ميكردند. روزهايي كه سبك زندگي ما هنوز از خط اصالت ايراني و اسلامي بودنش دور نشده بود.
بركات دنيوي و اخروي سفرههاي آسماني
صرفنظر از بيريايي، سادگي و فراهم شدن امكان جمع شدن اقوام و خويشاوندان دور هم و به جاي آمدن صلهارحام با تمام فوايد و بركاتش، سفرههاي افطاري ساده فوايد تغذيهاي خوبي هم دارند و اصولاً با رعايت برخي نكات مثل حذف يا محدود كردن شيريني سنتي زولبيا و باميه اين سفرهها مطابق با توصيههاي تغذيهاي كارشناسان هستند. دكتر حامد پورآرام، كارشناس ارشد اداره بهبود تغذيه وزارت بهداشت درباره يك افطاري سالم و منطبق بر سبك زندگي سلامت به «جوان» ميگويد: هنگام افطار مصرف غذاهاي سبك و مختصر شامل گروههاي غذايي شير و لبنيات (مانند شير و ماست و پنير) ميوه و سبزي، نان و غلات (مانند برنج و نان) براي افزايش قند خون توصيه ميشود. وي نان و پنير و سبزي موجود بر سر تمامي سفرههاي افطاري ساده و بيريا را يكي از عادات خوب غذايي مردم كشورمان در اين ايام ميداند. شير گرم، فرني و شيربرنج يا استفاده از مواد غذايي آبكي مثل سوپ كمچرب، آش كم حبوبات، حليم بــدون روغن (حليم منبع خوبي از مواد نشاستهاي، فيبر، پتاسيم و منيزيم است) و همچنين مايعات هنگام افطار از ديگر نكات تغذيهاي اين كارشناس است كه نه فقط بر سبك زندگي اسلامي- ايراني تطابق دارد بلكه با حفظ تعادل آب و موادمعدني فرد روزهدار موجب سلامتي ميشود. راحتي و كمتر بودن زحمات صاحبخانه، صميميت فضا و فراهم آمدن رسيدن ثواب برپايي ضيافت افطاري براي تعداد بيشتري از اعضاي خانواده و خويشاوندان هم از مزاياي ديگري است كه ميتوان براي افطاري ساده برشمرد. فهيمه قبيطي نيز در گفتوگو با «جوان» با اشاره به فلسفه و كاركرد روزه ميگويد: افطاري يا وليمهاي كه با حفظ سادهزيستي و بيريا برگزار شود سبب ايجاد همدلي و تحمل اجتماعي و تزكيه معنوي ميشود.
وقتي سفرههاي آسماني زميني ميشود
برنامههاي اجتماعي و گروه خانواده سيما، بهترين فرصت براي پخش تبليغات تالارهاي پذيرايي مجلل است كه در ماه مبارك رمضان ميتوانند ميزبان مراسمهاي افطاري باشكوه شما باشند. خب براي رفتن به چنين مراسم باشكوهي در درجه نخست شما بايد ظاهر باشكوهي داشته باشيد. به سراغ كمد لباسهايتان ميرويد تا مروري بر اين ظاهر آراسته داشته باشيد. لباسي كه تاكنون كسي آن را نديده باشد نداريد پس بايد در ابتدا يك لباس مناسب تهيه كنيد. تناسب لباس شما اما بستگي به جيبتان دارد و صد البته بستگي دارد به ضيافت افطاري كه به آن دعوت شدهايد. حالا برويم سراغ ميزبان كه كمي آن سوتر حسابي در التهاب است. ميزبان سفره افطاري پرزرق و برق اگر خيلي پولدار باشد كه زحمت تهيه و پهن كردن اين سفرهها را به تالارها و حتي هتلهاي مجلل ميدهد و سفره افطار هم نه روي زمين كه روي ميز چيده ميشود و گاهي وقتها شامل از شير مرغ تا جان آدميزاد است. انواع و اقسام غذاهاي خوش آب و رنگي در سفره مينشيند. خوب كه در ميان اين سفره و آدمهاي دور و بر آن نگاه ميكنيد ميبينيد اينجا همه رنگي هست جز يك رنگ، رنگ خدا!
همه رنگهاي سفرههاي افطاري
به باور پورآرام از نگاه تغذيهاي نيز غذاهاي سرخ كردني براي سلامتي مضر است و مصرف آنها بايد محدود شود چراكه مصرف اين غذاها باعث سوءهاضمه، سوزش معده و افزايش وزن ميشود. با وجود اين اما سفرههاي افطاري پرتجمل پر است از غذاهاي چرب و پركالري. از سوي ديگر نيز كافي است تا در چنين مراسمهايي زيرچشمي رفتارهاي اطرافيان خود را زير نظر داشته باشيد. بيترديد عكسالعملهاي جالبي از سوي افراد مختلف شكار خواهيد كرد. از پرخوري و زيادهروي در پر كردن بشقابهاي غذا گرفته تا ماراتن سرعت براي زودتر رسيدن به ميز افطار. غذاهاي زيادي از اين سفرهها اضافه ميآيد هر چند اين غذاهاي اضافه قابل استفاده نيست زيرا غذاهايي است كه برخي مهمانها روي هم ريختهاند و در نهايت از پس خوردن اين همه خوراكي برنيامدهاند. انگار اين سفرهها تابلويي از اسراف است. نمايش ثروت را نيز ميتوان هم در پوشش و سر و وضع مهمانها ديد و هم در چيدمان و تنوع غذايي سفره به همين خاطر هم هست كه در مهماني- ببخشيد افطاري- بعدي حتماً شاهد تنوع غذايي و تنوع لباسي بيشتري خواهيم بود. از همه بدتر هم اينكه بعضي وقتها به دلايل مختلف افراد ضعيفتر اين خاندان به لحاظ اقتصادي در اين افطاريها غايبند. اين همه اسراف و زيادهروي در حالي است كه خيلي وقتها در همسايگي يا كمي آن طرفتر از اين مجلس و محفل كساني هستند كه براي تهيه حداقلهاي افطاريشان سخت در مشقتند و چنين رفتاري با سبك زندگي ايراني- اسلامي سازگار نيست.
سفرههايي براي همدلي
حتماً شما هم احاديث و روايات متعددي را در نكوهش اسراف و سفارش توجه به احوال فقرا و نيازمندان شنيدهايد. قبيطي نيز درباره افطاريهاي پر زرق و برقي كه در تضاد با سبك زندگي ايراني اسلامي ما هستند ميافزايد: گاهي وقتها ما با برخي از رفتارهايمان فوايد معنوي، روحي و جسمي روزه را مخدوش ميكنيم؛ رفتارهايي كه همانگونه كه رهبر معظم انقلاب اشاره داشتند، نشانههايي از تغيير سبك زندگي است. به باور وي اينگونه رفتارها نمادي از چشم و همچشمي است كه باعث ميشود تا تمامي فوايد اجتماعي و روحي روزهداري از بين برود. بنا به تأكيد اين جامعهشناس اگر ما به اصل و ريشه خود بازگرديم ميبيينم كه حتي در ادبيات ما هرگز افراد حريص و كساني كه سعي در به رخ كشيدن داشتههاي خود دارند مورد پذيرش و تأييد مردم نبودهاند.
به گفته قبيطي در سبك زندگي ايراني- اسلامي از جنس بدنه و اكثريت جامعه بودن يك ارزش محسوب ميشود و خودنمايي و اسراف پذيرفته نيست. وي نگاه حريصانه به زندگي را از ويژگيهاي زندگي سرمايهداري برميشمرد كه با تبليغات و القائات مختلف تلاش ميكنند تا افراد را به بيشتر داشتن و نمايش داراييهاي خود ترغيب كنند و خوشبختي را مشروط به داشتن ثروت ميكنند در حالي كه خيلي وقتها ميتوان شادي، خوشبختي و معنويت را در كنار سفرههاي افطاري سادهاي تجربه كرد كه در مسجد محل، خانه بزرگترهاي فاميل يا هيئات مذهبي و امامزادهها پهن ميشود و افراد زيادي را در كنار هم نشانده و بذر همدلي و همراهي را در سينه آنان مينشاند.
