عقربههاي ساعت بارها به هم ميرسند و دوباره از يكديگر دور ميشوند اما او همچنان در دنيايي ديگر سير ميكند. آنقدر در فضاي مجازي غرق شده كه حضورش در دنياي حقيقي را احساس نميكني. وقتي به حضور مجازياش در دنياي حقيقي نگاه ميكني دستت ميآيد، نفوذ «سبك زندگي مجازي» بر اثر زندگي در دنياي صفر و يكها، چگونه شكل ميگيرد. اينجا يك شهر متفاوت است؛ بهتر بگويم يك كشور و يك دنياي ديگر با فرصتهايي كه شايد هرگز در زندگي عادي امكان تجربه آن را نداشته باشيد. اينجا اما فرصت داريد شخصيتهاي متفاوت و متضادي را تجربه كنيد. در اين دنيا دو دو تا چهارتا نيست ميتواند بشود 16 تا يا اصلاً صفر تا. غرق شدن در اقيانوس فضاي مجازي به شما هويتي مجازي هم ميدهد و در سايه همين هويت مجازي است كه شما رفته رفته سبك «زندگي مجازي» را هم در اين شهر تجربه ميكنيد.
زير سايه سنگين «سبك زندگي مجازي»
در دنياي امروز و در عصر انفجار اطلاعات، حضور در دهكده جهاني هم بركات دارد و هم تبعات. رشد روزافزون تكنولوژي و انواع و اقسام فضاهاي جذابي كه در دنياي مجازي اينترنت طراحي شده است ميتواند تمام افراد جامعه را آنقدر در فضاي مجازي نگه دارد تا رفته رفته، فضاي زندگي رئال و حقيقي هم انعكاسي از سبكهاي زندگي ارائه شده در فضاي مجازي شود و در يك كلام «سبك زندگي مجازي» بر تمامي اركان زندگي و جامعهمان سايه بيندازد. اين نفوذ و تسري سبك زندگي مجازي يكي از مهمترين نگرانيهايي است كه اين روزها تمامي كارشناسان و دستاندركاران تمامي جوامع را با خود درگير نموده است اما سبك زندگي مجازي چرا و چگونه در جامعه نفوذ ميكند؟ اين سبك زندگي چه چالشهايي را در دنياي حقيقي ما سبب ميشود ؟ اينها سؤالاتي است كه در ادامه به آن پاسخ خواهيم داد.
هم درد و هم درمان !
چه بخواهيم و چه نخواهيم امروز اگر به فضاي مجازي تسلط كافي نداشته باشيد و نتوانيد با اينترنت كار كنيد بيسواد به شمار ميآييد. در كشور ما نيز با حاكميت دولت الكترونيك به كمك بهرهگيري از اينترنت و فضاي مجازي ميتوان بسياري از كارها را در زماني به مراتب كوتاهتر و بدون نياز به صرف انرژي و خروج از منزل يا محل كار انجام داد. اين يعني ترافيك كمتر، نداشتن اتلاف وقت و همين طور فرسايش روحي و جسمي كمتر. تمام اين صرفهجوييها را كه كنار هم بگذاريد حتي با يك حساب سرانگشتي ميتوان دريافت با بهرهگيري از اين ابزار پيشرفت تكنولوژي ما ميتوانيم ميلياردها ريال در هزينههايمان صرفهجويي كنيم. در كنار تمام بركات و تسهيلاتي كه فضاي مجازي براي ما بهوجود آورده است اما نميتوان انكار كرد اين محصول پيشرفت تكنولوژي هم مانند ساير محصولات اين حوزه با چالشهايي همراه است به خصوص اگر ما سواد و اطلاعات كافي براي استفاده از آن را نداشته باشيم. فضاي مجازي و مسائل پيرامون آن هم در جامعه امروز شمشير دو لبهاي است كه بسياري از كارشناسان مسائل اجتماعي را نگران كرده است. در عصر ارتباطات و فناوري اطلاعات آنقدر سرعت پيشرفت تكنولوژي بالاست كه خيلي وقتها كشورهايي همانند كشور ما كه صاحب اين تكنولوژي نيستند به نوعي مقهور شده و تحت تأثير سبك زندگي جوامع حاكم بر اين فضا ميشوند. در دنياي اينترنت خوراكهاي فرهنگي مورد نظر كشورهاي غربي به عنوان حاكمان فضاي مجازي به ديگر جوامع تزريق ميشود و «سبك زندگي مجازي» ميكوشد تا افراد را به گونهاي تغيير دهد تا هركدام مجري و مبلغي براي سبكهاي زندگي غير از سبك زندگي ايراني- اسلامي باشند.
هويت مجازي
جامعه و فرهنگ دو بال شكلگيري هويت انسان هستند. بخش مهمي از شخصيت شما در ارتباط با اعضا و گروههاي اجتماعي شكل ميگيرد و ريشه هويت فرهنگيتان با باورها و ارزشهايي كه در اعماق وجودتان نفوذ كرده آبياري ميشود.
فضاي مجازي و اينترنت هم بازسازي ماهرانهاي از فضاي اجتماعي و فرهنگي موجود در دنياي حقيقي پيرامون ماست. در چنين جهاني نيز شما با ديگران تعامل اجتماعي برقرار ميكنيد. سخن ميگوييد و اظهارنظر ميكنيد و بارها در معرض انتخاب قرار ميگيريد. اينها بخش مهمي از ويژگيهاي شبكههاي اجتماعي و اتاقهاي گفتوگو است با اين تفاوت كه در اين فضا شما ميتوانيد نقشهايي متفاوت از هويت حقيقي خود را بپذيريد و سبكهاي زندگي مختلفي را تجربه كنيد بدون آنكه شناخته شده يا به خاطر خطاهاي احتمالي مؤاخذه شويد به همين دليل هم اينجا فرصتي براي بروز درونمايههاي حقيقي افراد است؛ تمام اين مسائل دست به دست هم ميدهد تا هويتي مجازي در درون شما شكل بگيرد. . فضاي مجازي قوانين خاص خود را دارد اما اخلاق در اين دنيا بسيار كمرنگ است اگر شما خودتان را ملزم به رعايت مسائل اخلاقي نكنيد.
شكستن خطوط حريم خصوصي
شايد شما هم گاهي وقتها راه گم كرده باشيد و مسيرتان به يكي از شبكههاي اجتماعي معروف در دنياي مجازي افتاده باشد. شبكههايي با اتاقها و تالارهاي گفتوگو كه به شما امكان به نمايش گذاشتن آزادانه افكار، انديشهها و حتي تصاوير دلخواهتان را ميدهد. تصاويري خصوصي كه خيلي از ما فقط و فقط در آلبومهاي شخصيمان جاي ميدهيم و به هيچ عنوان حاضر نيستيم چنين تصاويري را پيش چشم ميليونها و چه بسا ميلياردها نفر به نمايش بگذاريم اما در سبك زندگي مجازي خيليها چنين كاري را ميكنند. من يا تو هم ميتوانيم در چنين روندي سهم داشته باشيم.
تصاوير بدحجاب يا حتي نيمه برهنهاي كه گاهي وقتها زنان و دختران ايراني در فضاهايي همچون فيس بوك به نمايش ميگذارند خود نمودي از اين سبك زندگي مجازي است كه هيچ سنخيت و سازگاري با سبك زندگي اصيل ايراني اسلامي ندارد اما ويژگيهاي اين شهر بيقانون آنان را متقاعد ميكند تا خطوط حريم خصوصي خود را با دست خود بشكنند و هر كسي را به اين حريم راه دهند.
حضور پررنگ در ديار غربت!
شبكههاي اجتماعي مجازي، اتاقهاي گفتوگو يا چت رومهاي مجازي و صدها و بلكه هزاران سايت با محتواي سرگرمي و حتي مستهجن بخشهاي مختلفي از فضاي مجازي است و ما يكي از ميليونها كاربري هستيم كه هر روز در چنين دنيايي سير ميكنند. ما ايرانيها از قافله حضور در فضاي مجازي نه فقط عقب نيستيم بلكه مانند بسياري از موارد ديگر در اين بخش نيز ركورد داريم. باور نميكنيد؟ خب برايتان از مجامع و مجاري بينالمللي آمار و سند ارائه ميكنيم تا باورتان شود. بر اساس آمار رسمي «اوركات»، كاربران ايراني با 6 درصد، در سالهاي 1384 و 1385 نصف امريكاييها و دو برابر هنديها، رتبه سوم در ميان اعضاي «اوركات» را كسب كردهاند. اين آمار مربوط به كاربراني است كه در ايران زندگي ميكنند زيرا آمار كاربراني كه محل اقامت خود را خارج از ايران ذكر كردهاند جزء اين رقم محسوب نميشوند. همچنين بررسي نفوذ شبكههاي اجتماعي مجازي در ميان كاربران ايراني نشان ميدهد ايرانيان در سالهاي 1383 و 1384 رتبه چهارم وبنويسان جهان را كسب كردند. همچنين يكي از فعالترين كاربران شبكههاي مجازي مانند فيسبوك محسوب ميشوند. از سوي ديگر، مطابق گزارش اتحاديه جهاني مخابرات، كشور ما از نظر بهرهمندي از اينترنت، در بين 187 كشور جهان، رتبه 87 را دارد كه بر اساس طبقهبندي اتحاديه جهاني مخابرات، جزء كشورهاي متوسط به شمار ميرود. جالب است بدانيد هر چند تاكنون تصور همه ما اين است كه بيشترين كاربران اينترنت جوان هستند اما مطابق همين گزارش 35 درصد استفادهكنندگان اينترنت را قشر جوان تشكيل ميدهند و ميانگين زمان صرفشده براي اينترنت 52 دقيقه در هفته است. تمام اين آمار و ارقام در كنار آنكه ميتواند ما را بابت حضور و حركت همپاي كشورهاي پيشرفته جهان شادمان كند ميتواند نگران كننده نيز باشد زيرا حتي با نگاهي سطحي متوجه ميشويم آگاهيهاي ما درباره فضاي مجازي و اينترنت نسبت به ميزان حضورمان بسيار كمرنگتر است بنابراين بايد بابت اين همه حضور در شهري كه با آن غريبهايم بيشتر نگران باشيم تا خوشحال.
برنامههايي براي همه اعضاي جامعه
پدر با لپتاپش در پذيرايي خانه سخت مشغول بررسي سايتهاي مختلف با موضوعات سياسي و اقتصادي است. مادر در اتاق خود نشسته و مشغول بررسي انواع و اقسام سايتهاي مربوط به آموزش آشپزي و سفرهآرايي است و گاهي وقتها هم به آخرين مدلهاي كيف و كفش و لباس سال سر ميزند و تلاش ميكند تا با به خاطر سپردن اين مدلها در نخستين خريدش به روزتر به نظر برسد. فرزندان خانواده هم به ترتيب سني با تبلت، گوشي تلفن همراه يا كامپيوتر خانگي به اينترنت وصل هستند و يكي در سايتهاي تفريح و سرگرمي سير ميكند و ديگري در اتاقهاي گفتوگو يا شبكههاي اجتماعي مشغول گفتمان با افرادي است كه خود را همسن و سال او معرفي ميكنند. عقربههاي ساعت هم انگار از اين حضور سرد كلافه شدهاند و تندتر همديگر را دنبال ميكنند. زمان تنها عاملي است كه حتي در فضاي مجازي هم حقيقي است اما حضور در اينترنت فرصت حضور اعضاي خانواده در كنار يكديگر را از آنها ميگيرد و همين مسئله سبب ميشود تا رفته رفته بين اعضاي خانواده شكاف و جدايي بيفتد. اغلب پدر و مادرها هم حتي اگر سواد اينترنتي كافي داشته باشد آنقدر خودشان در فضاي مجازي غرقاند كه حواسشان نيست فرزندانشان را در اين فضا به حال خود رها كردهاند. آنهايي هم كه خيلي از اينترنت، چت و حضور در شبكههاي اجتماعي سر در نميآورند اغلب نميتوانند همراه مناسبي براي فرزندانشان باشند. در هر صورت اما حضور مداوم در سبك زندگي مجازي، تعاريف تازه اما چالشزايي از روابط خانوادگي وجود دارد؛ در سبك زندگي مجازي اعضاي خانواده با يكديگر همخانهاند اما در دنياي حقيقي همديگر جايي ندارند زيرا هر يك از آنها دنياي مجازي خود را ساختهاند. در اين سبك از زندگي بروز شكافهايي عميق در ميان اعضاي خانواده كمين نشسته است. تبعات سبك زندگي مجازي اما در مرزهاي خانه نميماند و همانگونه كه مرزهاي ميان دنياي حقيقي را شكسته و وارد حيطه آن ميشود، از ديوار خانهها هم عبور كرده و به سطح شهرها وكشور ميآيد. از همين روست كه گسترش سبك زندگي مجازي، امروز به يك چالش جدي تبديل شده است.
