استفاده از گوشت سفید ماهی به دلیل دسترسی آسانتر و قیمت مناسب تر جز خریدهای ضروری سبد هر خانوار در نظر گرفته شده و با افزایش رو به رشدی همراه است. نیازهای جامعه امروز میطلبد که صنعت پرورش ماهیان سردآبی و گرمآبی از پیشرفته ترین امکانات و بهترین کیفیت محصول تولیدی برخوردار باشد. اينكه تا چه اندازه صنايع تبديلي و بسته بندي در اين حوزه حضور كمرنگ دارند و درد دلهاي ناگفته توليد كنندگان ماهيان سردآبي و گرم آبي چيست ما را بر آن داشت تا براي درك بهتر مشكلات اين حوزه به سراغ این صنعت در چند دقطه کشور برویم.
***
در ابتدا باید به این نکته اشاره کرد که براي پرورش انواع ماهي به تجهيزات پايه مانند استخر گرم آبي و سردآبي، آب مورد نياز و وسايل ضدعفوني كننده آب نياز است. خريد، نصب و راه اندازي چنين سيستمهايي هزينه بالايي دربر دارد كه كمتر كسي ميتواند به تنهايي و بدون حمايت سازمانهاي دولتي در اين راه قدم بگذارد.
فضاي كم، زمان متوسط، توليد بالا
جواد هواخواه كه مشغول پرورش ماهيان سردآبي در استان قزوین است، به گذشته بازگشته و می گوید: روزهای اولی که شروع به این کارکردم یک استخر با مساحت یکهزار و ۳۰۰ متر داشتم و مبلغ ۱۰ میلیون تومان هزینه کردم اما با گذشته ۲ سال امروز ۳ استخر سردآبی با مساحت ۷ هزار متر به پرورش ماهی اختصاص داده ام. تولید کل استخرهای ما سالانه بین ۱۱۰ تن تا ۱۲۰ تن است.
محمد دلارامي نیز از جمله پرورش دهندگان ماهيان گرم آبي در استان خراسان رضوي است كه اولین و تنها مزرعه تولید ارگانیک ماهیان گرم آبی در کشور و سومین مزرعه داراي گواهينامه ISOAM را دارد، وی نیز جملات همکار قزوینی خود را تکرار کرده و تاکید می کند: من در مزرعهای به مساحت ۱۰۰ هکتار ۲۵ استخر گرم آبی ایجاد کردهام. در هر فصل برداشت ۲۵۰ هزار عدد بچه ماهی در استخرها ریخته میشود و هر دوره برداشت ۸ ماه طول میکشد که پس از سپری کردن این زمان در بالاترین میزان شاهد برداشت ۶ هزار و ۱۰۰ تنی و در میزان برداشت متوسط ۴ هزار تن ماهی برداشت خواهیم کرد. بخشي از اين توليد خوب به دليل اين است كه مزرعه پرورش ماهی ما از جمله مزارع پیشگام در استفاده از تجهیزات مدرن است و براي راه اندازي چنين مزرعهاي بیش از یک میلیارد تومان اعتبار اختصاص دادم.
ضرورت فرهنگسازي مصرف ماهي
خوشبختانه امروز بازار مصرف خوبي براي ماهي وجود دارد. استانهاي سمنان و مجموع استانهاي شمالي كشور بيشترين مصرف كنندگان محصولات توليدي ماهي سراسر كشور هستند و بازار فروش در اين استانها بسيار خوب است. اما با اين وجود خريد و مصرف بيشتر ماهي در ميان مردم نياز به فرهنگسازي دارد. اين فرهنگسازي تا زماني كه مصرف ماهي در كشور ما با ميزان متوسط اعلام شده در سازمانهاي جهاني غذا و مصرف آن در كشورهاي صاحب رتبه در اين زمينه برابري كند، ضروري است.
هواخواه با اشاره به نقش سازمانهاي متولي در زمينه فرهنگسازي مصرف گوشت ماهي در ميان مردم معتقد است: اين سازمانها بايد در خصوص مضررات مصرف گوشت قرمز، فوايد مصرف گوشت سفيد و مقرون به صرفه بودن خريد ماهي در ميان انواع گوشتهاي سفيد به شكلي اطلاع رساني كنند كه متوسط مصرف ماهي در كشور ما بيش از ميزان امروزي آن باشد.
دلارامي نیز با بيان اينكه در حال حاضر بازار خرید خوبی وجود دارد اما جای پیشرفت در این زمینه را نیز داریم، تصريح می کند: اهمیت تغذیه و سلامت تولید سبد خانوار در سراسر دنیا بر همگان اثبات شده است و همه میدانند ذهن سالم در بدن سالمی است که از مواد سالم تغذیه کرده است. ما با اجرای تمهیداتی میتوانیم به افزایش میزان خرید ماهی کمک کنیم.مثلاً در حال حاضر نحوه حمل و نقل ماهی از استخرها به بازار فروش مناسب و استاندارد نیست و همین امر سبب میشود ماهیان تاریخ گذشته از ماهیان ساده به سختی قابل تشخیص باشند و سلامتی جامعه به خطر میافتد. در حالی که اگر ماهیها در بسته بندیهای استاندارد (فوم یا یونولیت) آماده و سپس به دست خریدار برسد رغبت بیشتر برای خرید و صادرات ایجاد خواهد کرد این کاری است که امروزه در بعضی کشورها مانند عراق در حال اجراست و جای تعجب است که ایران باوجود امکانات لازم چرا در این زمینه فعالیتی اجرا نکرده است. خاطرم هست در زمانی که مرغ کشتار در سراسر کشور بدون بسته بندی و به طور غیربهداشتی به فروش میرسید خراسان رضوی از پیشگامان اجرای طرح بسته بندی نوین مرغ بود که خوشبختانه امروز شاهد اجرای این نوع بسته بندی در سراسر کشور هستیم و ما باید از پیشگامان اجرای طرح نوین بسته بدنی ماهی نیز در کشور باشیم و این امر با حمایت دولت در استان قابل تحقق است.
جاي خالي حمايت
در ساير كشورهاي دنيا بويژه كشورهاي اروپايي تسهيلات مالي مخصوصي براي كشاورزان و توليدكنندگان بخشهاي دامي و پرورش دهندگان ماهي درنظر گرفته ميشود. براي مثال در كشورهايي مانند هلند و اتريش نرخ سود وام پرداخت شده به كشاورزان كمتر از ۱۰درصد است و مدت زمان استراحت بيش از چهار سال براي كشاورزان در نظر گرفته ميشود.
هواخواه با بيان اينكه سودهاي كلان بانكي و پرداخت سريع اقساط وام ميتواند ضربه جبران ناپذيري به توليد كنندگان بزند، می گوید: متأسفانه اعطای تسهیلات در خصوص راهاندازی استخرها و تأمین تجهیزات لازم به خوبی صورت نمیگیرد.در این ۳ سال گذشته من موفق نشدهام که تسهیلات و وامی برای ارتقای تجهیزات استخرها دریافت کنم و از این جهت بسیار ناراحت هستم زیرا قرار بود سال گذشته ۵۰ میلیون تومان تسهیلات برای تهیه دستگاه هوادهی از سوی بانک دریافت کنم که تاکنون محقق نشده است. همه اين عوامل دست به دست هم ميدهد تا در اين زمينه تفاوت چشمگيري با ساير كشورهاي جهان داشته باشيم.
دلارامي نيز در اين باره معتقد است: در حال حاضر با ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون تومان میتوان یک استخر کاملاً صنعتی راهاندازی کرد که در این نوع استخرها با مساحت ۲۵۰ متر و ورودی آب ۱ لیتر در هر ثانیه ۵۵ تن ماهی در سال تولید میشود در حالی که در استخرهای سنتی و قدیمی با مساحت یکهزار و ۵۰۰ متر و ورودی آب ۲۰ لیتر در ثانیه تنها ۱۰ تن ماهی در سال تولید میشود که رقم تولیدی و هزینههای اختصاص یافته غیرقابل مقایسه است. از همه مهمتر اينكه پرورش ماهي با گذشت چند دوره تازه به اصطلاح به بار مينشيند و نميتوان در مدت زمان كوتاه انتظار به نتيجه رسيدن را داشت اما انگار بانكها بيشتر از ما براي رسيدن به نتيجه خود عجله دارند.
بچه ماهیها اسیر دست دلالان
جهاد کشاورزی بچه ماهیهای ابتدایی را در اختیار پرورش دهندگان قرار میدهد اما چون این بچه ماهیها اصلاح شده نیستند پس از بزرگ شدن تفاوت وزنی خواهند داشت و ماهیانی که کمتر از ۴۰۰ گرم باشند توسط فروشندگان دورریز میشوند در نتیجه استفاده از این بچه ماهیها به صرفه نیست. ما برای پرورش ماهیهای خود از بچه ماهیهای فرانسوی وارداتی استفاده میکنیم که در فصل برداشت نیز تنها ۵۰ گرم با یکدیگر تفاوت وزنی دارند.
هواخواه با عنوان کردن این مطالب و با اشاره به حضور پررنگ دلالان در بازار فروش بچه ماهي به توليد كنندگان می گوید: بچهماهیها توسط شرکتهای ایرانی وارد کشور میشوند و در مراکز تکثیر نگهداری میشوند سپس توسط دلالان خریداری و به پرورش دهندگان فرخته میشوند. از معایب این سیستم آن است که همه میدانند که در هر زمینهای که دلالان ورود میکنند قیمتها به طور شگفت انگیزی افزایش خواهد داشت به همين دليل قیمتهای بچه ماهیهایی که در اختیار ما قرار میگیرد با قیمتهای وارداتی کاملاً متفاوت است مثلاً بچه ماهی هایی که با قیمت هر عدد ۳۷ تومان وارد کشور شدهاند به پرورش دهندگان ۱۵۰ تومان فروخته میشوند.
دلارامي هم با تأييد چنين مشكلي در زمينه ماهيان گرم آبي می گوید: بچه ماهیهای گرم آبی در حال حاضر تنها در استانهای شمالی کشور تولید میشوند و به همین دلیل نقل و انتقال آنها به سایر استانها به سختی صورت می گیرد. چون بچه ماهیها از مبدأ تا مقصد باید در شرایط دمایی و آبی خاصی نگهداری شوند. نبود وسایل حمل و نقل استاندارد نیز در این مورد سبب افزایش تلفات بچه ماهیها میشود ولی ما کامیون تجهیز شده خاصی را برای این امر درنظر گرفتهایم به همین دلیل تلفاتی نداریم. تک جنسی نشدن تولید بچه ماهیهای کفور و نبود تولید بچه ماهیهای شناسنامه دار نیز از دیگر مشکلات در خصوص بچه ماهیهاست.
كاهش تناژ در استفاده از بچه ماهیهای اصلاح نشده
استفاده از بچه ماهیهاي اصلاح ژنتيكي نشده سبب کاهش تناژ در واحد سطح و بالا رفتن مصرف خوراک ماهی میشود به همین دلیل ضریب تبدیل نیز افزایش مییابد و کاهش بازدهی محصول را درپی دارد. همه این عوامل سبب میشود هزینههای نگهداری ماهی در طول فصل پرورش افزایش و میزان تولید محصول کاهش یابد.
در حال حاضر که استانهای شمالی به دلیل شرایط اقلیمی و شرایط قابل کنترل بهترین مکان برای پرورش بچه ماهیها هستند و چاره دیگری وجود ندارد مگر اینکه برای رفع مشکلات اول اینکه از نمونه اصلاح شده بچه ماهیها برای پرورش استفاده شود و نیز توسط ماشینها و کانتینرهای مجهز فرآیند حمل و نقل صورت گیرد. همچنین نقل و انتقال بچه ماهیها باید در فصول مناسب مانند اواخر زمستان و اوایل بهار انجام شود و ضروری است که بچه ماهیها از خدمات بیمهای برخوردار شوند تا اگر در زمان حمل و نقل تلفاتی داشتند بیمه از خسارتهای بعدی پرورش دهندگان جلوگیری به عمل آورد.
بي تفاوتي مسئولان
حقيقت اين است كه خوراکهایی که براي ماهيها توسط کارخانهها تولید میشود کیفیت مناسبی ندارد و این تنها به عملکرد کارخانه باز نمیگردد بلکه بسته به میزان کیفیت گندم و ذرت تولید شده از سوی کشاورزان خوراک هم خواهد داشت. ضروری است اداره كل جهادکشاورزی که خاک و آب را در اختیار دارد در زمینه افزایش کیفیت تولید خوراک ماهیها نیز اقداماتی اساسی صورت دهد.
هواخواه با بيان اينكه اصلاح اين خوراكها تنها از عهده جهادكشاورزي هر استان برميآيد، می گوید: سازمان جهادكشاورزي باید با اعطای تسهیلات زمینه ورود تجهیزات و سرمایهگذاری از سوی خارجیها را در راستای پیشرفت این صنعت محقق سازد.
البته اداره شیلات شاهرود با یک کارخانه خوراک ماهی قرارداد بسته و خوراک مورد نیاز را تهیه میکند و بادرصد اندکی سود در اختیار پرورش دهندگان قرار میگیرد اما در شهرستان ما نبود سرمایهگذار خصوصی عامل انجام نشدن این نوع خرید عنوان شده است
مشکلات به اینها ختم نميشود
یک پرورش دهنده نمونه در استان ممكن است برای هر استخر پرورش ماهی ۳۰۰ میلیون تومان هزینه كند و در سال بیش از ۶۰۰ میلیون تومان هم تولید داشته باشد اما برای تولید این محصول مطمئناً هزینه بيشتري ميكند و توقع دارد که حمایتهای مالی از سوی دولت برای توسعه این کار صورت گیرد. وجود دلالان در بازار فروش خوراک ماهی سبب شده که پرورش دهندگان برای هر ۱۰ تن خوراک ماهی ۲ میلیون تومان پول اضافه بپردازند.
دلارامي علاوه بر تأييد اين مشكلات می گوید: از مهمترین مشکلات کار پرورش ماهی در شهرستانها نبود صنایع تبدیلی برای استفاده بهتر از این محصولات است و در حال حاضر تنها ماهی به فروش روزانه میرسد در حالی که اگر صنایع تبدیلی برای استفاده بهتر از این محصول در نظر گرفته میشد مطمئناً هم نیاز بیشتری به ماهیان سردآبی ایجاد میشد هم من به عنوان یک پرورش دهنده ظرفیت تولید خود را افزایش میدادم.
