سينما در حوزه دفاع مقدس كه ريشه در حماسه هشت ساله ملت ايران دارد،همواره مورد توجه حوزهها و نهادهاي فرهنگي متولي و فيلمسازان متعهد بوده كه براي بيان گوشههايي از اين رويداد مهم اجتماعي و تاريخي در اين عرصه فعاليت كردهاند و اين فعاليت همچنان ادامه دارد. يكي از فيلمسازان و كارگردانان فعال و متعهد آقاي «حميد بهمني» است كه پس از فارغالتحصيلي كارگرداني از دانشكده سينما و تئاتر دانشگاه هنر كار خود را با كارگرداني فيلمهاي كوتاه آغاز كرده است. در كارنامه فعاليتي اين كارگردان ميتوان به ساخت و كارگرداني فيلمهاي زير اشاره كرد:
۱- آخرين نبرد، سال ۱۳۷۶
۲- آن مرد آمد، سال ۱۳۸۶
۳- گلوگاه شيطان سال، ۱۳۸۹
۴- غريبه سال، ۱۳۹۱
البته فيلم گلوگاه شيطان در راستاي دغدغههاي ملي كشور و گرايشهاي عمومي مردم در جنگ هشت ساله و همچنين جلوههاي ويژه آن كه باورپذير از كار درآمده برنده سيمرغ بلورين بيست و نهمين دوره جشنواره بينالمللي فجر گرديد. «سينماي دفاع مقدس، پاكترين و نابترين سينماي ملي و ايران است.» اين را آقاي بهمني گفتند وقتي كه با او در خصوص جايگاه سينماي دفاع مقدس و همچنين رابطه سينماي فرهنگي و سينماي ديني به گپ و گفت نشستيم كه ماحصل آن پيش روي شماست.
تأثير فيلمهاي ساخته شده دفاع مقدس بر جامعه به ويژه نسل جوان از لحاظ دفاع از فرهنگ بومي انعكاس درست جانفشانيهاي مردم ايران در دوران هشت ساله دفاع مقدس را چگونه ارزيابي ميكنيد؟ با توجه به اينكه سينماي دفاع مقدس پاكترين و نابترين سينماي ملي و ايراني بعد از انقلاب بوده است، چرا نابترين چون پس از پيروزي انقلاب اسلامي و براندازي حكومت ستمشاهي بلافاصله در شهريور سال ۵۹ جنگي بر ما تحميل ميشود كه اين جنگ دربردارنده حوادث و رويدادهاي زشت و بيرحمانهاي بود كه دشمن با تمام توان خود و ايادي همراه او بر ما تحميل كردند و در اين بين رهبري و فرماندهي امام خميني (ره) باعث گرديد تا همه افراد و آحاد جامعه براي دفاع از آب و خاك خود به جبهههاي جنگ اعزام شوند. امام خميني (ره) با فرمايشات حكيمانه خود فرمودند دفاع از آب و خاك دفاع از اسلام است. همزمان با اين حضور حماسهساز جوانان و مردم غيور ايران را در جبهههاي دفاع شاهد بوديم كه از بستر اين حماسهها و مقاومتهاي مردم ايران فرهنگي شكل گرفت كه همان فرهنگ دفاع مقدس بود. سينما نيز همانند ديگر ژانرهاي هنري از همين زمان متولد شد و شكل واقعي به خود گرفت. سينمايي با كمال و تمام ملي و بر مبناي تفكر و انديشههاي حضرت امام (ره) كه امروز آن را سينماي دفاع مقدس ميناميم.
سينماي دفاع مقدس در واقع در بدنه خود دفاع مقدس شكل گرفت به طوري كه همزمان با دفاع مردم اولين فيلمها نيز توليد و اكران شدند مثل فيلم زندهياد رسول ملاقليپور «پرواز در شب»، «نينوا» دقيقاً از بستر جنگ شكل گرفته البته جوانان علاقهمندي كه در آن دوران در عرصه فيلمسازي فعاليت خودشان را شروع كرده بودند تجربه آن چناني نداشتند اما اين شرايط خاص جنگ بود كه اين جوانان توانستند از دل حوادث و اتفاقات جنگ سينماي جنگ و دفاع مقدس سير تكاملي خود را آغاز كنند.
در دوران كنوني نيز همين سينماي دفاع مقدس گل سرسبد تمام فيلمها و جشنوارهها ميباشد مثل جشنواره فجر و اين به خاطر همان پايه و نگاه بومي و ايراني بودن اين سينما است. سينماي دفاع با حضور و ورود شهيد آويني رشد خود را ادامه داد و شهيد آويني زواياي تازهاي را وارد سينماي دفاع مقدس كرد.
در بخش سينماي مستند به نظر من سينماي دفاع مقدس در حال حاضر جزو لاينفك و جداييناپذير تفكر هر ايراني شده است گرچه در بعضي مقاطع و سالها از نظر كمي افت داشته اما همچنان سينماي دفاع مقدس پيشقراول سينماي انديشه و سينماي تفكر ميباشد و ما شاهد هستيم كه همواره اين سينما بيشترين مخاطب را داشته است و در بعد تأثيرگذاري نيز همانگونه ميباشد به طور مثال فيلم «آژانس شيشهاي» وقتي ساخته شد كل جامعه را در بر گرفت و اين به ما نشان ميدهد وقتي كه درست و اصولي به سمت سينماي دفاع مقدس حركت كنيم ميتواند هم تأثيرگذار باشد و هم جريانساز.
نظرتان را در خصوص تأثير متقابل سينماي انقلاب و سينماي دفاع بريكديگر بفرماييد؟ به نظر من سينماي انقلاب و سينماي دفاع مانند دو برادر كه يكي جريانات انقلاب را روايت ميكند و نشان ميدهد و ديگري رويدادها و حوادث دوران دفاع مقدس را بيان ميكند هستند. در بخش تأثيرگذاري ميتوان گفت كه سينماي انقلاب بسترساز سينماي دفاع مقدس بوده است. چون در اوايل شكلگيري سينماي دفاع مقدس فيلمسازان توانستند با تكيه بر حوادث و رويدادهاي انقلاب به سينماي جنگ ورود پيدا كند. مثلاً در شخصيتپردازي فيلمها شخصيتي كه در جبهههاي دفاع مقدس حضور پيدا ميكند به گونهاي از مبارزين دوران انقلاب بوده كه حالا در سايه رهبري حضرت امام (ره) توفيق حضور در جبهه را به دست آورده است. اما ناگفته نماند كه سينماي انقلاب سينماي مظلومي است از لحظ ورود به حوادث و اتفاقات دوران انقلاب مثلاً سريال «در چشم باد» توانست به طور مختصر و تأثيرگذار اين دو سينما را به نمايش بگذارد. به اعتقاد من همانگونه كه سوژهها و موارد زيادي در سينماي دفاع مقدس وجود دارد براي فيلم ساختن به همان اندازه در سينماي انقلاب نيز موضوع براي كاركردن وجود دارد.
به نظر شما چه تفاوتي بين سينماي دوران جنگ و سينماي بعد از جنگ وجود دارد؟ به طور كلي فيلمهايي كه دوران جنگ ساخته شدند به علت نزديكي روايت به حوادث و رويدادها نابتر و پاكتر، مفهوميتر و مردميتر ميباشد و هرچقدر از نظر فاصله زماني از جنگ و تحولات و رويدادهاي آن فاصله ميگيريم اين سينما درونيتر و احساسيتر و به عبارتي نوستالژيكتر ميباشد و بيشتر به پروازش قلم توجه شده تا به مفاهيم واقعي سينما و در اين بين شاهد تحريف و انحراف هم هستيم و به طور كلي در اين سالهاي اخير متأسفانه برداشتهاي شخصي از جنگ شد، در صورتي كه اصل فلسفه جنگي كه بر ما تحميل شد دفاع از اسلام و خاك وطن بود و نه چيز ديگر.
در سينماي جنگ بايد به دنبال صرفاً مسائل جنگ و صحنههاي اكشن آن باشيم يا بايد به ابعاد مختلف جنگ و دفاع هشت ساله بپردازيم و در واقع كمك به ثبت حوادث آن در تاريخ كشورمان كنيم؟
خوشبختانه ملت ما داراي شعور و فهم خوبي هستند. جنگ و دفاع گذشته از نكات خوبش مثل اطاعتپذيري، ايثار، از خودگذشتگي، اتحاد يكسري نكات زشت و همراه خشونت مثل آوارگي و ويراني را نيز داشت. ما ميتوانيم پس از جنگ با يك تحليل درست و مناسب از جنگ حوادث تلخ را نيز نشان بدهيم اما نميتوانيم تاريكنمايي كنيم و همه مصائب و مشكلات را ناشي از جنگ بدانيم مثلاً ما ميتوانيم آوارگي و ويراني خرمشهر و شهرهاي ديگر را نشان بدهيم اما بايد بمباران شيميايي و ويرانگري دشمن را هم نشان بدهيم و جانبازان شيميايي را كه در اثر اين بمباران جانباز شدند و هماكنون حيات نباتي دارند و فقط نفس ميكشند را هم نشان بدهيم. ما بايد موفقيتهاي كنوني را حاصل آن حماسهها و جانفشانيهاي دوران جنگ بدانيم مثلاً در عرصههاي علمي به فرموده مقام معظم رهبري در توليد علم ما در رتبههاي هفتم تا يازدهم دنيا هستيم، در عرصه پزشكي، موشكي و... همه اين موفقيتها مرهون دلاوريها و تحمل سختيهاي دوران جنگ بوده است. به طور كلي فيلمساز جنگ بايد تفكر و انصاف داشته باشد حوادث تلخ را به همراه ايثارگريها و جانفشانيها و نتايج مثبت آن نشان بدهد و صرفاً به سمت سياهنمايي و تاريكنمايي نرود چراكه انعكاس هر تحويل و حادثهاي از جنگ دفاع هشت ساله ثبت در تاريخ ميشود و ما وظيفه داريم با انصاف و وجدان بيدار از طريق فيلمهايي كه هر دو رويه جنگ را روايت ميكند به پرباري فرهنگ دفاع مقدس كمك كنيم چراكه ما اعتقاد داريم تمام تحولات و حركات در طول دفاع مقدس آگاهانه بوده است و در برابر خون هزاران شهيد و رشادتهاي جانبازان و آزادگان و خانواده آنها مسئول هستيم، بايد به وظيفه خود درست عمل كنيم.
وضعيت كنوني سينماي ايران و به ويژه سينماي دفاع مقدس را چگونه ميبينيد؟ گونه سينما به طور كلي در طول دوران به عملكرد حكومتها بستگي داشته است. با صراحت ميتوان گفت كه در دوران حكومت اصلاحات آسيب جدي به سينما به ويژه سينماي دفاع وارد شد كه آثار تخريبي آن در دوران كنوني نيز وجود دارد و مسئولان متعهد وزارت ارشاد در عرصه سينما و فيلم هرچه سعي و تلاش كردهاند ولي متأسفانه هنوز تأثير منفي آن دوره پابرجا ميباشد و در واقع تن سينماي دفاع مقدس در اثر اين تخريبها زخمي شده و هنوز اين زخمها وجود دارد كه بايد التيام پيدا كنند. از طرف ديگر هجوم جهاني بيگانگان و سلطه جهاني نيز سعي بر خاموش كردن اذهان و افكار عمومي مردم ايران درخصوص جنگ و دوران دفاع مقدس كردهاند.
بنابراين به تعبير مقام معظم رهبري در مفاهيم معنوي و حقايق دوران جنگ تحميلي و دفاع مردم ايران اقيانوسي از مطالب وجود دارد و ما بايد از اين اقيانوس به درستي براي انعكاس واقعيتها استفاده كنيم.
آقاي بهمني، نقش سياستگذاران و مديران سينمايي در جريانسازي فيلم دفاع مقدس را تا چه اندازه تأثيرگذار ميدانيد؟ به نظر مديران فرهنگي و سينمايي ما اگر به اين باور برسند كه فرهنگ دفاع مقدس به عنوان نبض تپنده و نبض معنوي و نهايي و حمايتكننده فرهنگ فعلي ميباشد تمام نگاهها عوض ميشود و تلاش تمام مسئولان بايد در جهت تثبيت اين فرهنگ باشد. يك نمونه بارز اين باور اين است كه هر سال كه فيلمهاي دفاع مقدس در رأس برنامهها و جشنوارههاي ما نبوده آن سال، سال خوبي براي سينما نيز نبوده است و اين يك موضوع عيني است. بنابراين مدير فرهنگي ما بايد شرايط و موقعيت دفاع مقدس را كاملاً درك كند. به نظر من تزريق فرهنگ دفاع مقدس جامعه را از انحراف بازميدارد چراكه در اين فرهنگ مفاهيم انساني از قبيل حيا، حجب، جوانمردي، احترام، ولايتمداري، رعايت حقوق ديگران و... وجود دارد. ما هم وظيفه داريم اين مصاديق و مفاهيم اسلامي را ترويج كنيم تا خود و جامعه را بيمه امنيت كنيم.
آيا در وضعيت كنوني ما بايد نگران سينماي دفاع مقدس باشيم يا خير؟
اين موضوع دو حالت دارد اگر ما متفكران، انديشمندان و مخاطبان عرصه سينماي دفاع مقدس را ناديده بگيريم بايد نگران باشيم، در واقع ما بايد نگران مديريتهاي غلط و برنامهريزيهاي اشتباه باشيم، نگران بيتوجهي به انديشه و تفكر دفاع مقدس، نگران از رسانهها به ويژه رسانه ملي كه خواسته يا ناخواسته ضد اين فرهنگ فعاليت و توليد ميكنند. حالت دوم اين است كه براي پيشكسوتهاي اين عرصه و فيلمسازاني كه عمري در راه تثبيت اين فرهنگ از طريق توليد فيلم زحمت كشيدند احترام قائل باشيم و زمينههاي اظهارنظر و ساخت فيلمهايي با محتواي دفاع مقدس را براي آنان فراهم كنيم و اجازه بدهيم از ظرفيتهاي موجود در سازمانها و نهادهاي فرهنگي كشور استفاده كنند.
به نظر شما در روند فيلمسازي دفاع مقدس و به طور كلي صنعت سينماي ايران چه مفاهيم و مسائلي بيشتر مدنظر قرار گيرد شايسته است؟ در حوزه دفاع مقدس سرفصلهاي بسيار پربار و تأثيرگذاري از قبيل شهادت، ولايت، اتحاد، برادري، فداكاري، مقاومت و... وجود دارد كه ما اگر چنانچه به هر كدام از اين سرفصلها بپردازيم تأثير مثبت آنها در جامعه بروز خواهد كرد مثلاً در شرايط فعلي كه كشور ما در تحريم به سر ميبرد ما بايد با توليداتمان، روحيه مقاومت و پايداري را ترويج كنيم يا مثلاً فداكاريهاي دوران دفاع مقدس را براي مقابله با جنگ نرم دشمن به كار بگيريم و سعي كنيم در برهه زماني كنوني روحيه اميد و نشاط را به جامعه تزريق كنيم.
سينماي جنگ اصولاً در جهان به عنوان ژانري مستقل نگريسته ميشود هر چند از لحاظ محتوا و مفاهيم و نوع كاركرد دفاع مقدس ما داراي امتيازات و تمايزهاي فراواني به نسبت همه جنگهاي تاريخي است اما از لحاظ فرم و ساختار نميبايست تفاوت چنداني داشته باشد. در واقع بايد از يك اسلوب و قاعدهاي پيروي ميكرد پس چرا اين ژانر سينماي ما جهاني نشده؟ آيا خلأ نيروي انساني متخصص باعث شده، آيا شخصيتپردازي صحيح و تأثيرگذار صورت نگرفته يا فيلمنامههاي جذاب و داستان پركشش، آن را در زمره برترين آثار تاريخ سينماي جهان محسوب نكرده است؟
ما اگر بخواهيم سينماي خارج از ايران را بررسي كنيم داراي يك ماهيت استكباري است و تمامي فيلمها و توليدات كه در خارج از كشور ايران به نمايش گذاشته ميشود ذاتاً ماهيت استكباري دارد يعني در جهت ترويج افكار و اهداف استكبار، امپرياليسم جهاني، سلطه جهاني و انديشههاي سكولاريزم و به عبارتي يك تفكر كاملاً امريكايي، در دنيا در حوزه سينما شكل گرفته است و در نتيجه تمام كشورها حتي كشورهاي مسلمان زير يوغ اين نوع سينما هستند و دراين وضعيت چون ميدانند كه سينماي دفاع، سينماي آرمانگرا و متعهد است و اگر وارد عرصه جهاني و پخش جهاني بشود يقيناً تمام اهداف آنها را به هم ميريزد، تاكنون به خاطر اين موضوع با پخش و حضور فيلمهاي ايراني مخالفت شده است كه اگرچنانچه اجازه شركت بدهند يقيناً در يك بخش بسيار خنثي و جنبي آن را قرار ميدهند كه پيام آن به گوش هيچ كس نخواهد رسيد. به نظر من اكثر فيلمهاي توليد شده با موضوع دفاع مقدس شرايط شركت و حضور در جشنوارههاي جهاني اسكار و كن را دارند اما به محض حضور در بخشهاي اصلي قرار نخواهند گرفت و به همين خاطر چون ديده نميشوند بنابراين چهره جهاني نخواهند گرفت.
جشنوارههاي فيلم معمولاً يكي از مهمترين رويدادهاي فرهنگي محسوب ميشوند. به نظر شما جشنوارههايي كه تاكنون برگزار شده (به ويژه فيلم فجر) از لحاظ ماهيت يعني اهداف و محتوا تا چه اندازه توانسته است در مسير آرمانهاي گفتمان انقلاب و دفاع مقدس حركت كند؟ به طور كلي جشنواره فجر از دامن انقلاب شكل گرفته و قريب به ۳۰ دوره آن انجام شده است و محل خوبي است براي محك خوردن فيلمهاي توليدي در طول يكسال قبل از اكران و به عقيده من جشنواره فجر يكي از سالمترين و به دور از دغدغههاي سياسي است كه در تمام اين دورههاي خود روند آن با يك سلامت رويكرد همراه بوده است. اما در بعضي از دورههاي آن نيز دچار يكسري انحرافات و كج سليقگيها شده است. ولي در تمام دورهها از آرمانخواهي و ترويج انديشه همراه بوده است و در واقع جشنوارهها به عنوان ترسيم اهداف و نقشه راه براي فيلمسازان و فعالان در عرصه سينما محسوب ميشوند و يك خط مشي در توليد و اهداف ايجاد ميشود. چه بهتر است كه در چنين جشنوارههايي خط مشيهاي نظام نيز درآن ارائه شود و در بخش توليد فيلمهاي دفاع مقدس با انتخاب بهترين فيلم ميخواهيم بگوييم كه اين فيلم به عنوان الگو مطرح شده و بقيه فيلمهاي توليدي بيشتر بايد داراي چنين ويژگيهايي باشند. ما اميدواريم جشنوارههاي ديگر و به ويژه جشنواره فيلم فجر در مسير خود بتواند تابلوي درخشان فرهنگي از انقلاب و دفاع مقدس براي تمام جهانيان ارائه دهد.
فيلم «شورشيرين» به عنوان يكي از فيلمهاي توليد شده با موضوع دفاع مقدس را از لحاظ محتوايي و تكنيكي چگونه ميبينيد؟ با توجه به تعهد و صداقت سازنده فيلم «آقاي اردكاني» با حداقل امكانات و حمايت توانسته كار بزرگي را ارائه دهد و ما هم وظيفه و هم نياز داريم كه از اينگونه فيلمهاي ارزشي كه داراي بار ارزشي و فرهنگي بسيار بالايي هستند حمايت كنيم گرچه عوامل و سازندگان فيلم در مقوله حمايت دچار مشكل شدند ولي با پشتكار دست از كار نكشيدند و نتيجه اينكه فيلم بسيار خوب و تأثيرگذاري از زندگي شهيد كاوه ارائه دادند. بنده هم به سهم خودم از عوامل و كارگردانش تشكر و قدرداني ميكنم.
آيا سينماي فرهنگي به طور عام و سينماي ديني به طور خاص توانسته است جاي پاي خود را در سينماي ايران ثابت كنند؟ به نظر من سينماي ديني همان سينماي فرهنگي و ارزشي است چون دين و برنامههاي دين اسلام در جهت تعالي و كمال انسان و فرهنگ انساني است كه شامل رفتار، گفتار، انسان دوستي، جامعه، روابط انساني، روابط صحيح زن و مرد و ... مسائلي است كه در فرهنگ وجود دارد و دين با يك قالب بهتر به آنها ميپردازد و سينماي ايران هم كاملاً از اين دو بهره گرفته و تاكنون فيلمهاي خوبي توليد شده است مثل فيلم «حضرت يوسف» «بچههاي آسمان»، « به رنگ خدا» و ...
آيا نسل سوم فيلمسازان با موضوع جنگ و دفاع مقدس به خوبي ارتباط برقرار كردهاند؟
به نظر نسل سوم فيلمسازان با خويشتنداري و صبر توانستهاند با مقايسه وقايع و رويدادها در آن زمان با اكنون يك پيوند خوبي برقرار كنند.
چه توصيههايي براي هنرمندان جواني كه پا به عرصه سينما به ويژه سينماي جنگ و دفاع مقدس ميگذارند، داريد؟ توصيه من اين است كه قبل از هر چيز به مطالعه حوادث و رويدادهاي جنگ بپردازند و فيلمهايي كه تاكنون در اين عرصه توليد شده را نقد و بررسي كنند و دانش فني و تخصصي خودشان را بالا ببرند و براي موضوعي كه ميخواهند توليد كنند تحقق و پژوهش انجام دهند، چرا كه عرصه فيلمهاي دفاع مقدس به تعبير آقاي حاتميكيا سينه سوخته و عاشق ميخواهد.
به عنوان آخرين سؤال براي بهبود اوضاع حيات فرهنگي كشور به ويژه در عرصه هنر و سينما چه پيشنهادهايي داريد؟ با توجه به فرمايش حضرت امام (ره) كه فرمودند «هنر دميدن روح تعهد بركالبد انسانهاست». شهيد آويني هم ميگويد: هنر آن است بميري قبل از آنكه بميراند مبدأ و مقصد آنان كه چنين باشند.
و در كلام آخر آنچه دغدغه امروز مقام معظم رهبري و دغدغه كل جامعه اسلامي ماست اين است كه مجموعه قلمها، قدمها، تفكرها و انديشههايي كه در حوزه فرهنگي فعاليت ميكنند مقصد و مقصودشان خداوند و پيشرفت كشور باشد.
