شهر مشهد سالیانه شاهد ورود میلیونها زائر است که همین امر مشهدالرضا(ع) را به شهری ملی تبدیل کرده است. شهری که با شرایط حال حاضر و ملی بودنش، و اینکه مسوولان آن را پایتخت معنوی ایران نامگذاری کردهاند، بودجه ای به اندازه پایتخت ایران را می طلبد زیرا وقتی شهری را ملی می نامیم حتما به برنامه، نگاه و خدمات ملی، برای پاسخگويي به حجم بالاي گردشگرانش نیاز دارد.
بر اساس آمارهای موجود، در سال ۱۳۶۵ تعداد مسافران داخلي مشهد ۶ ميليون نفر بوده كه بعد از یک سال یعنی در سال۱۳۶۷ اين آمار به ۷ ميليون نفر افزايش يافت و از سال ۸۸ سالیانه حدود ۲۰ میلیون زائر به این شهر وارد شدهاند حال، با توجه به این خیل عظیم زائران، توجه به مشهدالرضا به عنوان يك شهر ملی خواسته یا نیاز زیادی نیست.
****
مشهد از دیرباز جایگاه ویژه ای در بین مسلمانان داشته و آرزوی هر مسلمانی، به پا بوس امام غریبان رفتن است و صد البته که در این سفر، سوغاتی خریدن و به شهر و دیار خود بردن نیز جای خود را دارد. طبق تحقیقات صورت گرفته ۳۳ درصد هزینهکردهای گردشگری بعد از اقامت در شهر مشهد در زمینه خرید صرف میشود و در این بین اگر در چارچوب کامل عرضه محصول به گونهشناسی گردشگری توجه شود، میتوان به استراتژیهای درستی دست پیدا کرده و مشکلات اجرایی را برطرف کرد.
اگر در گذشته زائران تنها به قصد زیارت امام رضا(ع) به شهر مشهد سفر میکردند اما امروزه سفرها به این شهر از حالت تک انگیزهای به چند انگیزهای با اولویت زیارت تغییر کرده، بطوریکه زوار سعی می کنند در کنار زیارت به خرید پرداخته و بعضا به تجارت نیز گوشه چشمی داشته باشند. هرچند با گسترش شهرها و بالا رفتن مهاجرت ها، بسیار اتفاق می افتد که مسافران علاوه بر زیارت، بازدید از اقوام خود را نیز در برنامه هایشان می گنجانند.
* اختلاف بین زائر و گردشگر
چندی پیش ميزگردی با عنوان "بررسي چالشهاي گردشگري پايتخت معنوي ايران" در شهر مشهد برگزار شد، مهدي سقايي پژوهشگر گردشگری در این نشست به دو ديدگاه مختلف در زمينه زيارت و گردشگري اشاره كرده و گفت: در حال حاضر دو نوع دیدگاه در شهر مشهد نسبت به گردشگری زیارت وجود دارد که یکی از این دیدگاهها تنها به بحث زیارت گردشگر تاکید دارد و دیگری زائر شهر مشهد را تنها گردشگر میداند و با توجه به این مهم، تفاوت دیدگاهها در بین مسوولان سبب بروز مشکلاتی در زمینه گردشگری زیارت مشهد شده است.
اين مدرس دانشگاه ادامه داد: در این بین سازمان میراث فرهنگی به عنوان متولی اصلی در امر گردشگری، شهرداری به عنوان متولی خدمات و آستان قدس رضوی به عنوان متولی جاذبه اصلی گردشگری نسبت به گردشگر مذهبی دیدگاه های متفاوتی دارند که این منجر به تداخل در انجام وظایف شده است.
* جذب زائر بدون برنامه
معمولا در شهرهای گردشگر پذیر دنیا و بخصوص شهرهای مذهبی مانند مکه و مدینه از محل اقامت زائران تا مراکز تجاری و فروشگاههای بزرگ و بازار، سرویس های رایگانی وجود دارد که وظیفه جابجایی مسافران را بر عهده دارند زیرا مسئولان شهری به خوبی واقفند که رونق شهر به فعال بودن بازارش بستگی دارد اما در شهری مانند مشهد بطور متوسط هزینه ایاب و ذهاب هر مسافر برای دسترسی به مراکز خرید چیزی بین ۳۰ تا ۴۰ هزار تومان برآورد می شود که به هیچ عنوان پذیرفته نیست.
متاسفانه از بعد داخلی در زمینه گردشگری نگاهی برای شناسایی و بخشبندی بازار به عنوان استراتژی خاص که بر بنیان تئوری اقتصاد پایه صورت بگیرد، وجود ندارد و این در حالی است که هم اکنون گردشگری به عنوان یکی از حساسترین موضوعات در کنار زیارت در شهر مشهد مطرح است.
در افق استراتژیهای آینده مشهد و همچنین توسعه گردشگری، تصمیم گرفته شده در سال ۱۴۰۴ گردشگران این شهر تا مرز ۴۰ میلیون زائر افزایش یابد اما این کار با نادیده گرفتن عوامل مختلف و بخصوص بازار که محور اصلی اقتصاد در شهرهای گردشگرپذیر به شمار می آید، امکانپذیر نیست.
یک سوال وجود دارد آن هم اینکه متولي اصلي امور زائران چه نهاد و ارگاني است و ساماندهی وضعیت موجود بر عهده کیست؟
منتجبی، معاون گردشگري سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان خراسان رضوي در پاسخ به این سوال گفت: در چارچوب قانون، متولی اصلي سازمان ميراث فرهنگي، صنايعدستي و گردشگري است اما از اين چارچوب كه خارج شويم در حوزه گردشگري ۲۸ سازمان ارتباط مستقيم دارند همچون بهداشت، اماكن، شهرداري، صنعت معدن و تجارت و ... و قانونگذار براي اين سازمانها يك سري شرايط خاص گذاشته كه در حال حاضر همه آنها جمع شده و ستاد تسهيلات سفرهاي استان را با متوليگري شخص استاندار و جانشيني معاون عمراني تشكيل دادهاند.
* انواع گردشگر زیارتی
بر مبنای متغیر و شاخص جابهجایی در زیارت گردشگری، سه گونه گردشگر زیارتی وجود دارد که شامل زائران سنتی با عامل جابهجایی تا ۳ کیلومتر، گردشگر با عامل جابهجایی ۸ کیلومتر و گردشگر مذهبی با عامل جابهجایی ۲۴ کیلومتر است و در این بین هر کدام از این گونهها نیازها و خواستههای متفاوتی دارند که باید با شناخت این نیازها به آنها پاسخ داد.
اینها صحبت های سقایی، پژوهشگر گردشگری در مورد انواع مسافران و دیدگاههای آنها در زمینه حضور در شهر مشهد است که در ميزگرد بررسي چالشهاي گردشگري پايتخت معنوي ايران عنوان کرده و با بیان اينكه باید درآمد حاصل از زائران برای خود مشهد هزینه شود، ادامه داد: به طور میانگین سالیانه ۲۰ میلیون زائر به شهر مشهد وارد میشوند که با در نظر گرفتن ۳ روز ماندگاری روزانه ۱۰ هزار تومان هزینه میکنند و با توجه به این مهم نباید مناطق حاشیهای در شهر مشهد وجود داشته باشد و باید مردم مشهد از آن بهره ببرند.
* آمارها دقیق نیستند
در حال حاضر مشکلات و معضلات زیادی از جمله زوارکشها، منازل شخصی و .... بر سر راه گردشگری شهر مشهد وجود دارد و در کنار این مهم منطقه ثامن که باید در بین مناطق شهر نمونه باشد، بالاترین میزان جرايم را به خود اختصاص داده است.
با توجه به اینکه شهرداری بیشترین مجوزهای ایجاد مراکز خرید را در منطقه ثامن صادر کرده، در این راه مطالعات بازار صورت نگرفته است و این منجر به ایجاد مشکلاتی در آینده خواهد شد.
چندی پیش معاون گردشگري سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان خراسان رضوي با اشاره به نقصهاي فراوانی كه در حوزه زيارت و گردشگري در مشهد وجود دارد، گفته بود: در حوزه زائران و گردشگران نقص در مشهد زياد است، نقشه راه كامل نيست و آمار پژوهشي كه عصاي دست ما باشد، وجود ندارد. به طور مثال آمار ما نشان ميدهد ماندگاری زائر ۳.۲ روز اقامت در مراکز اقامتی رسمی و دائمی است در حاليكه پژوهشهای جهاددانشگاهی در سال۸۸ نشان از ماندگاری ۵.۵ روز دارد.
به عقیده کارشناسان، گردشگری و زیارت یک محصول پنج عضوی متشکل از جاذبه اصلی، دسترسی شامل حمل و نقل و راهها، امکانات اساسی، خدمات مهمان نوازی شامل خدمات اقامتی و پذیرایی و عناصر نهادی و سازمانی مانند مدیریت تبلیغات و آژانسهای مسافرتی است که باید با هم هماهنگ و متوازن باشد.
* خرید سوغات، برنامه ثابت
طبق بررسی هایی که در شهر مشهد به عمل آمده مشخص شده که ۹۷ درصد گردشگران و زائرانی که به شهر وارد می شوند حتما اقدام به خرید سوغات می کنند، حتی خرید از مجتمع الماس شرق که خارج از شهر قراردارد و از حرم مطهر نیز فاصله دارد در رتبه دوم قرار گرفته. جالب تر اینکه ۶۰ درصد زائران نسبت به مراکز خرید این شهر به خصوص اطراف حرم مطهر رضوی آشنایی کامل دارند.
حالا تصمیم با مسئولان امر و برنامه ریزانی است که شهر مشهد را یک شهر ملی می دانند. پس وقت را نباید هدر بدهند چون هر گلی به سر مشهد بزنند به سر خودشان زده اند.
