جابجايي مداوم و فصلي عشاير براي تعليف دامها و تأمين گوشت مورد نياز با توجه به سختي نوع زندگي و شرايط سفر، نيازمند زيرساختها و امكانات خاص خود است كه با وجود اجراي «طرح ملي ساماندهي كوچ عشاير»، كوچكنندگان خراسان شمالي هر سال علاوه بر رنج سفر، انبوهي از مشكلات و محروميتها را در ايل راهها بر دوش ميكشند.
راهي براي رفتن نيست
نوشتههاي تاريخي حاكي از آن است كه در قرن يازدهم (سال ۱۰۰۸ هجري قمري) شاه عباس صفوي براي مقابله با ازبكان بخشي از اكراد غرب كشور را به نواحي شمالي خراسان انتقال داد كه اين تاريخ را ميتوان آغاز كوچ عشاير در استان خراسان دانست. در حال حاضر استان خراسان شمالي ۵ هزار خانوار عشايري با جمعيت حدود ۳۰ هزار نفر كوچرو دارد كه با شيوههاي سنتي كوچرو و نيمه كوچرو با ۷۰۰ هزار رأس دام كوچ ميكنند.
براي عشاير اين استان سه ايلراه اصلي شمالي، جنوبي و مياني در نظر گرفته شده كه طبق گزارشات اداره كل عشاير خراسان شمالي، ايل راه جنوبي از مسير جنوب شهرستانهاي قوچان، فاروج، شيروان، اسفراين، بجنورد، قوري ميدان و مراوهتپه ميگذرد، اين در حالي است كه بنا به اظهارات مديرعامل اتحاديه تعاونيهاي عشايري استان به دليل نبود ايلراه در فاصله بجنورد تا اسفراين و عبور دادن گله از جادهها، هر سال تعداد زيادي از دامها در اثر تصادف با كاميون و خودروهاي سبك تلف ميشوند.
با شروع فصل گرما و رويش علف در مراتع سردسير، عشاير مراتع قشلاقي را به سوي مناطق ييلاقي ترك كرده و خانواده و باروبنه و گله را از مسيرهاي ايلراههاي مشخص شده راهي نقطه ديگري ميكنند. مسيرهايي كه انتظار ميرود با توجه به اهميت موضوع، مسيري امن براي گذر عشاير باشد اما خبرهاي رسيده و آمار تلفات دامها در اوايل تيرماه سال جاري حرف ديگري ميزند و در كمتر از دو هفته و در اثر بروز چند حادثه، بيش از ۱۶۰ رأس دام در جادههاي بين شهرهاي اين استان تلف و تعداد زيادي نيز به كشتارگاه فرستاده شدند.
حيدري معاون اداري و مالي اداره كل امورعشايري با تأييد نامناسب بودن وضعيت ايلراهها به خسارت وارده به عشاير اشاره كرد و گفت: اگر چه شركتهاي بيمه پرداخت اين گونه خسارات را متقبل ميشوند، اما از آن جايي كه دام عشاير از نوع ميش است و به منظور زاد و ولد و استفاده از مواد لبني نگهداري ميشود، در كشتارگاه براساس وزن دام قيمت آن محاسبه و به طور معمول نيمي از خسارات دامداران جبران ميشود.
متأسفانه هر سال با آغاز فصل كوچ عشاير كشور به ويژه خانوارهاي عشايري خراسان شمالي علاوه بر مشكلات و رنج سفر، در مسير كوچ با ضرر و زيان مالي نيز روبهرو هستند.
درد يكي دوتا نيست با وجود اينكه هر سال اجراي طرح ملي ساماندهي عشاير در دستور كار قرار ميگيرد و بودجه و اعتباراتي نيز به اين مقوله اختصاص داده ميشود اما همچنان موانع بسياري بر سر راه جابجايي اين قشر قرار دارد.
علاوه بر گله از نبود ايلراه در برخي مناطق، عدم حفاظت از ايلراههاي مشخص شده و تخريب و نامناسب بودن اين مسيرها و مهمتر از همه نابودي مراتع مسير ايلراهها، مواردي است كه عشاير استان خراسان شمالي به عنوان مشكلات عمدهشان بيان ميكنند.
در اين خصوص رئيس شوراي عشايري طايفه قهرمانلو خراسان شمالي با بيان اينكه با از بين رفتن مراتع و گراني علوفه دستي، عشاير استان براي تغذيه دامهاي خود با مشكل مواجهاند خواستار تثبيت ايلراهها شد و تأكيد كرد: بايد تدبيري انديشيده شود تا روستاييان راههاي عشايري را همانند راههاي روستايي به رسميت بشناسند كه هر سال اين راهها مورد تعرض قرار نگيرد.
يكي ديگر از مشكلاتي كه حسن اميري به آن اشاره كرده خشكسالي سالهاي اخير در استان و كمبود علوفه بوده كه منجر به فروش دامهاي عشاير خراسان شمالي و كاهش گوشت توليدي عشاير اين منطقه شده است.
تحصيل فرزندان عشاير به دليل اعزام ديرهنگام معلمان چند ماه پس از شروع سال تحصيلي و بيسوادي والدين و عدم رغبت آنها به تحصيل فرزندانشان از جمله ديگر موارد است كه اين مسئول به آن اشاره كرد.
همچنين نامناسب بودن راه كوچ مراوهتپه استان گلستان به خراسان شمالي، كمبود گازوئيل ماشينآلات براي كوچ، تخريب مراتع توسط روستاييان، صادر نشدن پروانه چرا براي اشخاص بالاي ۴۵ سال از ديگر موانعي است كه رفع آنها توجه ويژه و همت بيشتر مسئولان خراسان شمالي را ميطلبد. شادمهر مدير كل اداره عشاير استان خراسان شمالي در خصوص ساماندهي وضعيت اين قشر از تخصيص ۶ ميليارد ريال اعتبار براي اجراي اين طرح ملي در استان خبر داد. طبق اظهارات شادمهر اين اعتبار قرار است صرف بازسازي و مرمت راههاي عشايري، تأمين آب آشاميدني و طراحي ايلراههاي عشاير استان شود.
مسيرها بر روي GIS در حالي كه عشاير استان از تخريب و نامناسبي مسيرهاي كوچ خود گلهمندند و هر سال در مسير گذر از اين ايلراهها متحمل خسارات بسياري ميشوند، شادمهر مدعي است اداره كل امور عشاير استاني براي تسهيل در كوچ عشاير هر سال با اعتبارات خاص، ايلراههاي استان را مرمت و در صورت تأمين اعتبار لازم شنريزي ميكند!
مدير كل اداره عشاير استان خراسان شمالي با اشاره به اينكه يكي از مشكلات عشاير در زمان كوچ تصرف غيرقانوني ايلراههاست اعلام كرد: اين اداره كل با مطالعه ايلراهها در نظر دارد تمام مسيرهاي كوچ را شناسايي و روي نقشه GIS پياده و با شناسايي مشكلات، پروژههاي مربوط به رفع موانع را ارائه كند.
با اين شرايط اين راهها تا زمان بعدي كوچ عشاير محافظت شده و روستاييان و ساكنان بومي نميتوانند به اين مسيرها تعرض كنند.
وي همچنين ارائه پروژههاي خدمات پشتيباني به عشاير كوچنده نظير نگهداري راه، بهسازي چشمهها، آبرساني سيار، احداث بند خاكي اسفراين را جزو برنامههاي اين اداره در سال ۹۱ عنوان كرد.
