مصباح در طول شبهاي دهه اول محرم با پرداختن به واقعه عاشورا سعي داشت تاريخ را به گونهاي تحليلي و با معرفي شخصيتهاي تاريخي كه به صورت مستقيم يا غير مستقيم در آن واقعه نقش داشتهاند، رويكردي تازه و جذاب را در روايت قيام حسيني داشته باشد.
تا پيش از اين مخاطبين برنامههاي مناسبتي عاشورا بيشتر با ذكر مصيبت اهل بيت عليهمالسلام و شرح شهادت ياران امام حسين آشنا ميشدند، اما كمتر ديده شده بود تا به علل و عوامل و پيشزمينههاي حادثه عاشورا اين چنين پرداخته شود. مصباح را ميتوان جزو معدود برنامههايي دانست كه سنت رايج را شكسته و راهي نو را در پرداختن به موضوع قيام حسيني در پيش گرفته است. انتظار ميرود با توجه به ميزان مقبوليتي كه برنامه مصباح در بين بينندگان سيما پيدا كرده و در صورت تمايل مديران شبكه سه ادامه اين برنامه نيز طي ماه محرم يا صفر توليد و پخش شود و به وقايع تاريخي و مهمي كه در تاريخ اسلام مجهول و كمرنگ مانده بيشتر بپردازد.
كار ما متفاوت بود
علي اهرابي نيا، تهيه كننده برنامه مصباح، طي گفتوگوي كوتاهي با «جوان»درباره چگونگي شكلگيري اين برنامه گفت: «طي جلسهاي كه در گروه معارف شبكه داشتيم، پيشنهاداتي درخصوص موضوعات برنامه ارائه داديم. اين پيشنهادات داراي ۱۰ سر فصل و ۵۰ تا۶۰ زيرمجموعه بود كه مباحثي مانند واكاوي تاريخي جريان كربلا و جريانات منبعث از آن به تصويب رسيد.» وي با رد پيروي اين برنامه از «هنگام درنگ»، گفت: «هنگام درنگ به موضوع و محتواي سريال مختار ميپرداخت و مربوط به جريانات بعد از عاشورا و افراد مرتبط با آن جريانات بود ولي به دليل اينكه سرچشمه موضوعات اين دوبرنامه يك چيز بود، ناخواسته همپوشاني به وجود آمد.» شايد يكي از دلايلي كه باعث ايجاد شبهه مشابهت ميان دو برنامه شده بود، استفاده از كارشناسان يكسان در هر دو برنامه بود؛ موضوعي كه اهرابينيا دليل آن را اين گونه بيان ميكند: «متأسفانه كارشناسان خبره تاريخ اسلام كم هستند و در ميان آنها نيز كساني كه رسانه را بشناسند و با موضوعات آشنا باشند و روانشناسي مخاطب را بدانند كمتر هستند. البته ما سعي كردهايم در اين برنامه از نظريات كارشناسان ديگري نيز استفاده كنيم تا برنامه به گونهاي باشد كه بينندگان مجبور نباشند تنها يك نفر را تحمل كنند، ما فقط در چند قسمت در خدمت آقايان رجبي دواني و طباطبايي بوديم و بيشتر ازآقاي طائب و نيز آقاي خاتمي در برنامه استفاده نموديم.
چرا مصباح ؟
اجراي اين برنامه به عهده حسن سلطاني، گوينده و مجري باسابقه سيما بود. سلطاني در گفتوگو با «جوان» با اشاره به لزوم پرداختن به لايههاي پنهان حركت عظيم عاشورا گفت: در اين واقعه ما شاهد رويارويي دو سپاه حق و باطل هستيم، كه هر يك داراي ريشههاي فرهنگي هستند، چه لشكر عبيدالله زياد و چه لشكر امام حسين(ع)، چه شد كه گروهي در لشكر عبيدالله رفتند و جهنمي شدند و عدهاي در لشكر امام حسين قرار گرفتند و بهشتي شدند، اين نياز به واكاواي دارد. بحث سوگواري و عزاداري مهم است اما نبايد در آن متوقف شويم، ما بايد به سمت تحليل شخصيتها برويم تا مخاطبي كه آن را ميبيند اگر روزي در همان شرايط آنها قرار گرفت، بداند چه رفتاري بايد داشته باشد. سلطاني همچنين درباره خصوصيات برنامه مصباح ميگويد: «محرم سال گذشته برنامه «بصيرت حسيني» را داشتيم كه از منظر بصيرت و شناخت نكتههاي مبهمي كه در قيام عاشورا با آن رو بهرو هستيم و همچنين به تفكيك عوام و خواص جامعه و تأثير هر كدام پرداخت. امسال سعي شد تا به شخصيتهايي كه در قيام عاشورا نقش داشتهاند و تغيير موضعها پرداخته شود؛ موضوعي كه در هر عصري ميتوانيم با آن روبهرو شويم. علت انتخاب نام برنامه هم حديث معروف پيامبر(ص) «ان الحسين مصباح الهدي و سفينه النجاه» بود. ميخواستيم بگوييم چرا عدهاي جذب نورانيت امام حسين(ع) شدند و عدهاي از آن دوري كردند.
تحليل تاريخ به جاي نقل تاريخ
حجتالاسلام طباطبايي كه به عنوان كارشناس در دو برنامه هنگام درنگ و مصباح حضور داشته نيز در گفتوگو با «جوان» اين چنين ميگويد: بايد به جاي نقل تاريخ به سمت تحليل تاريخ برويم، زيرا نقل تاريخ براي مخاطب، بعد از مدتي تكراري ميشود و تأثير آن از بين ميرود.
مخاطب عام به نحو جامعي با تاريخ اسلام آشنا نيست، او يك تصوير از تاريخ ميبيند در حالي كه تاريخ متحرك و پويا است، افراد در دورههاي تاريخي متفاوت، موضع گيريهاي متفاوتي دارند. صحابه پيامبر(ص) در مقابل امام علي(ع) قرار ميگيرد، يار امام علي(ع) در لشكر مقابل امام حسين(ع) ميايستد، از آن طرف هم كسي كه عثماني بوده ميآيد و جزو ياران حسين (ع) ميشود. ما بايد علاوه بر نقل تاريخ ، تحليل تاريخ همراه با معرفي شخصيتها، تحليل جريانات تاريخي و ويژگيهاي هر كدام را داشته باشيم.»
طباطبايي ميافزايد: «به نظر من برنامه هنگام درنگ به دليل اينكه بعد از سريال پخش ميشد و بيننده با تصويرسازي كه انجام شده بود، آمادگي ذهني داشت، بهتر توانست تأثيرگذار باشد، علاوه بر آن پخش هر شبه برنامه مصباح و محدوديت زماني آن برنامه نيز عاملي بود تا بتوان در موضوعات عميق شد.»
