افزایش روزافزون جمعیت جهان و رشد بالای فناوری در دنیا رشد مصرف انرژی را به همراه داشته است. آمارها گویای آن است که تا دهه آینده، انرژیهای فسیلی همچنان نقش مؤثر خویش را در تأمين انرژی مورد نیاز بشر ایفا خواهند کرد.
در این میان ایران با داشتن بیش از ۱۵۱ میلیارد بشکه ذخیره قابل استحصال هیدروکربن مایع و همچنین ۳۳.۱ تریلیون مترمکعب ذخیره قابل استحصال گاز، به طور حتم نقش مؤثری را در زمینه تأمين تقاضای جهانی ایفا خواهد کرد.
اگرچه حفظ جایگاه دومین تولیدکننده نفتخام در اوپک و نیز سومین تولیدکننده گاز در جهان از جمله اهداف صنعت نفت در افق ۱۴۰۴ ترسیم شده است ولی رشد و مصرف روزافزون انرژی در کشور و نیز نزدیکشدن اکثر مخازن نفتی کشور به نیمه دوم عمر خویش و ضرورت تزریق گاز به این مخازن همگی حاکی از آن است که رسیدن به این اهداف، چندان هم کار سادهای نیست.
در شرایط فعلی ۸۰ درصد میدانهای نفتی کشور در نیمه دوم عمر خود قرار دارند و نیازمند انجام فعالیتهای مربوط به نگهداشت توان تولید بودهاند که به این منظور نیاز به سرمایهگذاری ضروری به نظر میرسد.
مخازن نفتی موجودات زندهای هستند که برای بقا نیاز به رسیدگی دارند و در این رابطه تزریق گاز به مخازنی که دچار افت فشار شدهاند، یکی از ضروریات است. تزریق گاز درحالی یک موضوع بسیار حساس و حیاتی در تداوم برداشت نفت است که هماکنون هیچ طرح جامعی در حوزه تزریق گاز در وزارت نفت مشاهده نمیشود.
این درحالی است که سالانه حدود ۴۰۰ هزار بشکه از تولید نفت ایران به دلیل افت طبیعی فشار مخازن و تزریق نكردن گاز کافی به آنها کاهش پیدا میکند و تزریق نكردن گاز به مخازن منجر به مدفون شدن ذخایر نفت ایران بدون استفاده در زیر زمین میشود.
درحالی با این افت تولید نفت در کشور مواجه هستیم که در دو دهه اخیر تلاشهای زیادی برای حفظ و نگهداشت ظرفیت تولید نفت خام با حفر چاههای جدید، تعمیر و ترمیم چاههای تولیدی قدیمی صنعت نفت انجام شده تا سطح تولید میانگین ۴ میلیون شبکه در روز حفظ شود.
در حال حاضر بر اساس برخی آمارهای منتشره سطح تولید نفت خام ایران به حدود روزانه ۳ میلیون بشکه رسیده است. همچنین مطالعات انجام گرفته نشان میدهد برای حفظ سطح تولید روزانه ۴ میلیون بشکه و بیشتر باید حداقل سالانه ۱۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری جدید انجام شود.
به این منظور هماکنون برنامهریزیهایی نظیر تزریق روزانه ۲۰۰ میلیون متر مکعب گاز به چاههایی که سطح تولید نفتخام آنها تقلیل یافته انجام و برآورد شده برای حفظ سطح تولید تا سه سال آینده حداقل باید روزانه بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلیون متر مکعب گاز به چاههای نفت تزریق کرد.
اگر چه برنامهریزیهای وزارت نفت از آمار و ارقام دیگری حکایت میکند، به طوری که مطابق با برنامهریزیهای انجام شده قرار است در پایان برنامه پنجم تزریق گاز به روزانه تنها ۳۳۰ میلیون مترمکعب افزایش یابد.
از طرف دیگر همین برنامههای وزارت نفت بیانگر این است که امسال به طور متوسط تزریق روزانه ۱۸۰ میلیون متر مکعب گاز طبیعی به ۱۵ میدان نفتی و روزانه ۶۶۰ هزار بشکه آب نیز در ۶ مخزن نفتی واقع در فلات قاره ایران در برنامه قرار دارد. در این رابطه قرار است بر اساس سند چشمانداز ۲۰ ساله تزریق گاز به ۵۰ میدان نفتی افزایش یابد.
یکی از اقدامات مهم انجام شده در اواخر سال گذشته تزریق گاز فازهای ۶ تا ۸ پارس جنوبی به میدان آغاجاری از طریق خط لوله پنجم سراسری بوده که اگر به این میدان در مدت ۲۰ سال روزانه ۵۶ میلیون متر مکعب گاز تزریق شود، بازیافت نفت از این میدان ۵ میلیارد بشکه افزایش مییابد.
باوجود اهمیت طرح تزریق گاز به میدان آغاجاری ، ملاحظه میشود که اجرای آن سرعت کندی دارد؛ بهگونهای که با وجود گذشت مدت طولانی از راهاندازی این طرح در حال حاضر روزانه فقط ۲۴ میلیون متر مکعب گاز به آغاجاری تزریق میشود و تا رسیدن به رقم ۵۶ میلیون متر مکعب راه درازی باقی مانده است.
بنابراین به نظر میرسد مشکل امروز صنعت نفت و به طور کلی صنعت انرژی ایران، نداشتن یک سیاست کلان انرژی برای بلند مدت است؛ به گونهای که نبود ثبات مدیریت در صنعت نفت و گاز کشور بهویژه در چند سال اخیر دلیل قابل قبولی برای افت ضریب بازده چاههای نفت ایران به کمتر از ۲۰ درصد ذخیره اسمی است.
نگرانی از این واقعیت که چنانچه افت کامل فشار در چاههای نفت ایران تجربه شود، امکان استخراج نفت از آنها تقریباً غیر ممکن خواهد بود و بر این اساس حدود ۸۰ درصد ذخایر نفتی ایران به عنوان ثروت ملی در اعماق زمین مدفون میشود، چند سالی است که همواره از سوی کارشناسان مطرح شده است.
با این وجود عدم توجه کافی به سیاستگذاری صحیح و دیپلماسی انرژی شفاف مرتبط با صنعت نفت و گاز موجب خواهد شد که کشورهای دیگر جایگاه ایران در اوپک را بگیرند و متأسفانه بولتن سالانه اوپک که اخیراً انتشار یافت مدعی است که نیجریه در اوپک از ایران پیشی گرفته است.
