جایگاه روسیه در بازار تسلیحات و جنگ‌افزار

مسكو در جهان سفره سلاح پهن می‌كند

شعیب بهمن | از زمان رخداد 11 سپتامبر 2001 به بعد، هزینه نظامی كشورهای جهان به نحو چشمگیری افزایش یافته است. به نحوی كه بازار خرید و فروش تسلیحات و جنگ‌افزار در جهان، از رونق بسیار زیادی برخوردار شده است. اگر چه در این بازار كه عموماً با معاملات كلان سر و كار دارد، تعداد فروشندگان اندك است، اما تعداد خریداران تسلیحات قابل توجه است. مسلماً تنها فروشندگان از این بازار با سود كلان و پول بسیار روانه خانه می‌شوند و خریداران با جیب‌های خالی و البته سلاح در دست، به كشورهای خود بازمی‌گردند. در میان فروشندگان و صادركنندگان، نام كشورهایی چون امریكا، روسیه، آلمان، فرانسه و انگلیس دیده می‌شود و مهم‌‌ترین خریداران جنگ‌افزارها را عموماً می‌توان در میان كشورهایی جست كه در مناطق تنش‌زا حضور دارند یا مستقیماً در حال جنگ و نزاع هستند. در این بین اگرچه در پی فروپاشی اتحاد شوروی، نقش مسكو در جهان متحول شد، با این حال صنایع تسلیحاتی روسیه همچنان به عنوان یكی از اركان اصلی مالی و اقتصادی این كشور باقی ماندند به نحوی كه طی سال‌های گذشته، فروش جنگ‌افزار و تسلیحات نظامی به سایر كشورهای جهان، همواره یكی از منابع درآمدزا برای روسیه بوده است.روسیه و بازار تسلیحاتاگرچه در نگاه نخست، عمده‌‌‌ترین خریداران تجهیزات و تسلیحات روسی، كشورهایی هستند كه از روابط چندان مطلوبی با واشنگتن برخوردار نیستند و عمدتاً از سوی ایالات متحده امریكا تحت تحریم قرار دارند، با این حال روسیه به سایر كشورهای جهان نیز تسلیحات و جنگ‌افزار صادر می‌كند. مطابق با برآوردها، روسیه حدوداً به 80 كشور جهان تسلیحات و جنگ‌افزار صادر می‌كند. به همین سبب نیز روسیه در كنار امریكا، آلمان، انگلیس و فرانسه، یكی از بزرگ‌‌ترین صادركنندگان جنگ‌افزار در جهان به شمار می‌آید. بخش اعظم سهم صادرات تسلیحاتی روسیه به تجهیزات هوایی مربوط می‌شود. به عنوان مثال چین از سال 1999، حدود 100 فروند جنگنده «سوخوی30 ام كا» از روسیه خریداری كرده است. همچنین هند، ونزوئلا، الجزایر و مالزی نیز به ترتیب حدود 50، 24، 28 و 18 فروند از این جنگنده را دریافت كرده‌اند. علاوه بر این، چین و هند به ترتیب مجوز 100 و 50 مجموعه مونتاژ فنی برای تولید «سوخوی-‌30 ام كا» را نیز دریافت كرده‌اند. تسلیحات دریایی، ابزار دفاع ضد هوایی و زره‌پوش نیز از دیگر تسلیحات صادراتی عمده روسیه محسوب می‌شوند.بیش از 80 درصد از تسلیحات روسی توسط شركت «روسوبورن ‌اكسپورت» ‌ صادر می‌شوند. شركت دولتی روسوبورن‌اكسپورت» یك مؤسسه اقتصادی است كه به طور انحصاری، واردات و صادرات محصولات، فناوری و خدمات نظامی روسیه را در دست دارد. این شركت در 4 نوامبر 2000، با دستور مستقیم رئیس جمهور روسیه تأسیس شد. تمام محصولات و تجهیزات نظامی كه توسط روسوبورن‌اكسپورت به كشورهای خارجی فروخته می‌شوند، توسط دولت روسیه مورد حمایت قرار می‌گیرند. در سال 2008 دولت جرج بوش تحریم‌های اقتصادی را علیه شركت «روسوبورون‌اكسپرت» و چند شركت دیگر در ارتباط با تكثیر سلاح‌های كشتار جمعی و تكنولوژی‌های حساس موشكی و فروش آن به ایران و كره شمالی و سوریه اعمال كرد. دانشگاه «تكنولوژی‌های شیمیایی مندلیف» و «مؤسسه علوم هوایی مسكو» نیز از سال 1999 به دلایل مشابه تحت تحریم امریكا قرار گرفتند.با این حال در سال 2010، امریكا به منظور ترغیب روسیه برای حمایت از تحریم‌های پیشنهادی علیه ایران در شورای امنیت سازمان ملل، تحریم‌های خود علیه «روسوبورون‌اكسپرت» شركت دولتی صادركننده تسلیحات و دو دانشگاه دیگر كه متهم به نقض رژیم منع تكثیر سلاح‌های هسته‌ای بودند را برداشت. مطابق با آمار منتشر شده از سوی كنسرن تسلیحاتی روسوبورن‌اكسپورت، صادرات جنگ‌افزارهای روسی در سال 2010 میلادی به ?? میلیارد دلار رسیده و نسبت به 10 سال قبل، دو برابر شده است. بر این اساس به رغم آنكه روسیه به دلیل تحریم‌های سازمان ملل یك معامله بزرگ با ایران را لغو كرد، با این حال درآمد كنسرن در سال‌جاری ??? میلیون یورو بیش از سال ???? بوده است. صادرات تسلیحات و جنگ‌افزارهای روسی در سال 2008، معادل 6 میلیارد دلار بود. مطابق با آمار مؤسسه «تحقیقات صلح بین‌المللی استكهلم» (SIPRI)، شركت روسی «آلماز آنتیه» كه سامانه‌های موشكی اس300 و اس400 را تولید می‌كند، رتبه اول را در میان شركت‌های پرفروش تولید جنگ‌افزار روسی دارد. این شركت كه در رتبه بیستم 100 شركت پرفروش تولید‌كننده جنگ‌افزار جهان قرار دارد، در سال 2008 معادل چهار میلیارد و 300 میلیون دلار فروش داشته است. در سال 2008 میلادی امریكا نزدیك به دو سوم سهم بازار تسلیحات جهان را در دست داشته و بیش‌‌ترین صادرات سلاح را به كشورهای در حال توسعه انجام داده است.در سال 2008، ایالات متحده مجموعاً 8/37 میلیارد دلار قرارداد فروش تسلیحات امضا كرد كه معادل 4/68 درصد كل بازار جهانی فروش تسلیحات است. این در حالی ا‌ست كه میزان قراردادهای فروش سلاح این كشور در سال 2007 میلادی جمعاً به 4/25 میلیارد دلار می‏رسید. كل فروش تسلیحات ایتالیا در سال 2008 میلادی تنها به 7/3 میلیارد دلار بالغ شد. روسیه نیز با فروش 5/3 میلیارد دلاری در رتبه سوم قرار گرفت كه این مبلغ قرارداد نسبت به دوره مشابه سال قبل كه جمعاً 8/10 میلیارد دلار بود، كاهش چشمگیری یافته بود. همچنین فروش سلاح به كشورهای در حال توسعه در سال 2008 به 2/42 میلیارد دلار رسید. روسیه با فروش تنها 3/3 میلیارد دلار تسلیحات به كشورهای در حال توسعه در سال 2008 میلادی، تنها معادل 8/7 درصد از كل چنین قراردادهایی را به خود اختصاص داد. این در حالی‌ بود كه امریكا نه تنها بیشترین سهم را در بازار اسلحه داشت، بلكه در فروش سلاح به كشورهای در حال توسعه نیز با اختصاص دادن 1/70 درصد سهم بازار یعنی معادل 6/29 میلیارد دلار، بیش‌‌ترین سهم را از آن خود كرد. چالش‌ها و محدودیت‌های روسیهروسیه در سال 2010 با فرانسه به توافق رسید كه چهار فروند ناو جنگی «میسترال» را از این كشور خریداری كند. ناو جنگی میسترال این قابلیت را دارد كه نیروهای نظامی را به صحنه عملیات‌ها منتقل كند و علاوه بر این می‌تواند بالگرد‌ها را نیز در خود جای داده و از جایی به جای دیگر انتقال دهد. ناو جنگی میسترال دومین ناو جنگی مهم و بزرگ فرانسه پس از ناو شارل دوگل است و این امكان را برای نیروی دریایی روسیه فراهم می‌كند كه مأموریت خود را به جای 24 ساعت، ظرف مدت 40 دقیقه انجام دهند. این معامله نشان می‌دهد كه روسیه تنها فروشنده تسلیحات نیست و خود نیز ‌گاهی ناچار می‌شود تجهیزات نظامی مورد نیاز را از سایر كشورها تهیه كند. این امر به چند دلیل مهم مرتبط می‌شود كه عبارتند از: 1- نیاز به سرمایه‌گذاری كلان: مجموعه‌های صنایع نظامی روسیه در حال حاضر با حداكثر توان خود كار می‌كنند و بدون توسعه توان تولیدی كه نیازمند سرمایه‌گذاری‌های تكمیلی است، افزایش سبد معاملاتی سفارشات نظامی به دشواری امكان‌پذیر خواهد بود. بنابراین روسیه برای حفظ جایگاه خود در بازار تسلیحات نیازمند سرمایه‌گذاری‌های كلان است. 2- نیاز به فناوری نوین: بسیاری از تسلیحاتی كه هم‌اكنون روسیه صادر می‌كند، به زمان اتحاد جماهیر شوروی بازمی‌گردد و از آنجایی كه این تسلیحات قدیمی شده، بنابراین روسیه در آینده به بخش كاملاً ابتدایی بازار تسلیحات جهانی تبدیل خواهد شد.به همین سبب روس‌ها برای حفظ جایگاه خود در بازارهای جهانی، نیازمند دستیابی به فناوری‌های نوین در زمینه طراحی و ساخت جنگ‌افزارهای پیشرفته هستند. در واقع روسیه باید جنگ‌افزارهای عهد اتحاد شوروی و همچنین جنگ‌افزارهای اخیر خود را مدرنیزه كند؛ زیرا در غیر این صورت، توان رقابت با تسلیحات پیشرفته امریكا، انگلیس، فرانسه و آلمان را نخواهد داشت. 3- نیاز به صادرات مداوم: در حالی‌كه صنایع تسلیحات‌سازی در ایالات‌متحده و اتحادیه اروپا اتكای به مراتب كمتری بر صادرات دارند، صنایع مشابه در روسیه به‌دلیل بازار محدود داخلی، تا حدود زیادی متكی به صادرات هستند.همین مسئله موجب شده حتی جدید‌‌ترین دستاوردهای این صنایع به خارج صادر شوند تا امكان ادامه حیات واحدهای مختلف دست‌اندركار تولید سلاح و بودجه مورد نیاز برای تولید سلاح‌های جدید و اكتساب فناوری‌های نوین فراهم‌ آید. در مجموع، محدودیت‌های فوق موجب شده كه علیرغم تمایل روسیه به افزایش صادرات انواع تسلیحات و جنگ‌افزار، با این حال انعطاف‌پذیری آنها در این زمینه به‌شدت كاهش پیدا كند.