همین بیخ گوشمان بود. همین چند هفته پیش چندین زلزله با خسارت و بیخسارت نقاط مختلف کشورمان را لرزاند و چیزی شبیه آن، ما را نیز ترساند اما خسارتی نداشت. اما شاید دفعه بعدی تا بیاییم به خودمان بجنبیم و به فکر چهار هکتار بافت فرسوده ناقابل بیفتیم، همه چیز را آوار ببلعد.شاید از آنهمه خانه و محله، تنها تلی از ویرانی و سنگ باقی بماند؛ تلی که همه چیز را در غبار فراموشی ببرد. انگارهمین دیروز بود که روزنامهها نوشتند: بم فرو ریخت. خیلیها حتی فرصت نکردند ازخواب بیدار شوند. خیلیها در آغوش مادر جان سپردند. خیلیها سقف شدند برای فرزندان اما نشد وخیلی ها... بماند. شاید فردا غول خفته لایههای زیرین زمین، تصمیم بگیرد کار کند در اصفهان، چه کسی میداند؟ شاید همین فردا زلزله بیاید؛ مثل جوک میماند، همین فردا.
بارها شنیدهایم که گفته شده ایران روی کمربند زلزله قرار گرفته و این یعنی اینکه کشورمان زلزله خیز است و دائم درحال لرزیدن. از زمانی که یک زلزله بزرگ با قدرت 3/7 در مقیاس ریشتر در استانهای گیلان و زنجان به وقوع پیوست و بیش از 40 هزار کشته بر جای گذاشت، خیلی وقت میگذرد اما از زلزله بم حتی یک دهه هم نگذشته و شاید شهر بعدی تهران باشد یا اصفهان، چه فرق میکند؟ فریاد مرگ جان میگیرد وقتی آوارخانههای زخم برداشته برگرده زمین فرو میافتد. بحران، بلا، حادثه یا هر اسم دیگری که روی وقایعی این چنین بگذاریم به هرحال ممکن است زلزله بیاید تا بیخ گوشمان ولی ما همچنان در هزار توی ابلاغیهها و بخشنامهها گم شدهایم. اگر روزی در اصفهان زلزله بیاید شاید کمتر از یک جنگ تمام عیار نباشد. با اینهمه بازار و کوچههای تاریخی و شهری که هر گوشهاش کوچه پسکوچههای تاریخ را مثال میزند، قطعاً نمیتواند از خرناس زلزله جان به در ببرد. از طرح تا عمل خیلی فاصله داریم. ستاد بحران تشکیل دادهایم و حتی معین تهران هم شدهایم اما برای خودمان چه کردهایم؟ برای مثنوی هفتاد من زلزله حتی یک خط هم نسرودهایم. این بار خطر زلزله درحالی از بیخ گوشمان گذشت که هلالاحمر استان اصفهان به عنوان عضوی که باید در مواقع اضطراری کمک رسانی داشته باشد حتی یک هلیکوپتر هم ندارد. زلزله وقتی گوشه چشمی نشان داد که بازار اصفهان هنوزهم برای یک آتشسوزی از استانداردهای لازم برای جلوگیری از بحران برخوردارنیست. راستش وقتی به همه اینها دقت کنیم، زندگی در این شهر با وجود اینهمه بیبرنامگی ترسناک میشود. شاید بالاخره روزی در اصفهان هم زمین تکانی به تنش بدهد، اما آیا آن وقت میتوانیم در مقابل آن آماده باشیم؟
احیای بافتهای فرسوده،اسکان برای 600 هزار نفردبیر کمیته فرهنگ شهروندی شهرداری اصفهان، احیای بافت فرسوده را یکی از مهمترین معضلات کنونی شهر اصفهان میداند و میگوید: «براساس اعلام کارشناسان سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان و شرکت عمران و مسکن سازان، بیش از 2هزار و 150 هکتار از اراضی شهر اصفهان را بافت فرسوده ثبت شده تشکیل میدهد که احیای این حجم وسیع، مستلزم تلاش و همت عموم شهروندان بوده و به تبلیغات و اطلاع رسانیهای مستمر و گسترده نیاز دارد و از این رو کمیته فرهنگ شهروندی بیش از 450 جایگاه تبلیغاتی را در شهر اصفهان، به اطلاع رسانی درخصوص این موضوع اختصاص داده است.»مهندس مهدی بقایی با اشاره به اینکه احیا و بازسازی بناهای فرسوده موجود در شهر اصفهان علاوه بر کاهش معضل مسکن جوانان، امکان اسکان حدود 600 هزار شهروند را فراهم خواهدکرد، تصریح میکند:«شهروندان باید از تسهیلات ویژهای که برای احیای بافت فرسوده در نظر گرفته شده اطلاع یابند تا نسبت به بازسازی منازل و اماکن فرسوده خود، با اشتیاق کامل اقدام نمایند.»وی این تسهیلات را شامل 200میلیون ریال وام دارای بازپرداخت طولانی مدت و بخشودگی 50درصدی عوارض به ازای هر واحد نوسازی شده برشمرده و میگوید: «در مجموع حدود 1000 میلیارد ریال تسهیلات بانکی جهت احیای بافت فرسوده به شهر اصفهان اختصاص یافته است.»بقایی افزایش حاشیه نشینی و فقر، ایجاد اماکن امن برای رشد جرم و بزهکاری، افزایش میزان خسارات به هنگام وقوع زلزله، دشواری خدمات رسانی توسط شرکتهای خدماتی، ورود دشوار مأموران آتش نشانی و اورژانس به محل و...را از مهمترین تبعات منفی وجود بافتهای فرسوده در شهر میداند و ادامه میدهد: «با توجه به اینکه به طور متوسط در ازای هر واحد مسکونی فرسوده، امکان احداث چهار واحد مسکونی جدید با زیربنای 90متر مربع وجود دارد، کمیته فرهنگ شهروندی تمامی ابزارهای اطلاع رسانی موجود اعم از تبلیغات شهری، سامانه پیام کوتاه، مستندهای تصویری، نشستها، جنگها و کارگاههای آموزشی، کتاب، مجله و نرم افزارهای آموزشی و... را به کار خواهد گرفت تا با اطلاع رسانی صحیح و ترغیب و تشویق شهروندان، حجم اراضی فرسوده شهر اصفهان که برابر با تمام وسعت شهر یزد است، به میزان قابل توجهی کاهش داده و به احیای شهر زیبای اصفهان کمک کند.»
نوسازی بافتهای فرسوده حرکت لاکپشتی داردیکی از کارشناسان سازمان آتش نشانی که نخواست نامی از او برده شود درباره آمادگی مأموران سازمان آتش نشانی در خصوص وقوع زلزله میگوید:«واقعیت این است که اگر چه این سازمان از لحاظ استاندارد و به روز بودن در وضعیت خوبی به سر میبرد اما اگر زلزله شدیدی در شهر روی دهد به طورحتم بخشی از نیروها و امکانات خود سازمان آتشنشانی هم آسیب میبینند که جایگزینی برای آنها وجود ندارد.»با وجود اینکه برخی از شهرهای نزدیک اصفهان برای اینکارآماده شدهاند اما بازهم با توجه به اینکه بافتهای فرسوده در شهر بیداد میکند، نمیتوان از بحران بیرون رفت. اما انگارحالا ترس زلزله از خود زلزله هم ترسناکتر است و مهمتر.محلههای فرسوده و بافتهای مسئلهدار شهرهایمان در جریان ناهماهنگیها و فقدان همکاری و تعامل بینبخشی همچنان فرسودهتر میشوند اما حرکت لاکپشتی پروژه نوسازی بافتهای فرسوده و فقدان تصمیمگیری و برنامهریزیهای دقیق موجب شده اقدامات انجام شده تاکنون از اثر بخشی لازم برخوردار نباشد و فرصتها در میان اختلاف نظرهای سازمانها و دستگاههای متولی به سرعت برق و باد از دست برود تا به هنگام وقوع حادثه، تنها افسوسها باقی بماند.اگر چه شعار نوسازی و احیای بافتهای فرسوده کشور از برنامه سوم توسعه آغاز شده و در برنامه چهارم توسعه نیز رسیدگی به این معضل در اولویت اجرایی متولیان امر قرار گرفت اما با همه اینها واقعیت این است که نوسازی بافتهای فرسوده طی سالهای اخیر هنوز در پیچ و خمهای تأمین اعتبار و نبود تعامل مطلوب بین سازمانهای مسئول مغفول مانده است.حتی برخی اعتقاد دارند برنامههای شهرداری تنها مربوط به بازسازی کف کوچههای قدیمی یا ساماندهی سنگفرشها میشود و هزینههای بسیاری صرف میشود که یک خیابان یا پیادهرو زیرسازی شود اما تاکنون هیچ فکری به حال خانههای قدیمی که بدون زلزله هم در حال فروریختن هستند، نشده است.
مردم همکاری کنند مهندس بهبهانی رئیس کمیسیون عمران و توسعه شورای اسلامی شهر اصفهان معتقد است برای نوسازی بافتهای فرسوده مشارکت و همراهی مردم ضروری است. وی میگوید:«در برنامه چهارم توسعه شهر اصفهان در نظر گرفته شده بود، 50 درصد از بافت فرسوده احیا شود ولی حدود 10 درصد آن احیا شده است.»رئیس کمیسیون عمران و توسعه شورای اسلامی شهر اصفهان با اشاره به اینکه شهرداری با احیای بافت تاریخی میدان امام علی (ع) گام مؤثری در این جهت برداشته است، ادامه داد:«لازم است مردم نیز با استفاده از این تسهیلات در جهت نوسازی بافت فرسوده شهر همکاری کنند.»وی راهکار این مشکل را دخالت شهرداری برای توسعه این بافتها میداند و میافزاید: «شهرداری باید با کمک بخش خصوصی با روش خرید کلید به کلید خانههای ریزدانه از صاحبانشان و آشنا کردن آنها به منافعشان در راستای احیای این مناطق و همچنین با سرمایهگذاری خود برای ساخت آپارتمان در ابتدای راه، این واحدها را جایگزین پلاکهای قدیمی و فرسوده کند.»وی در عین حال احیای بافتهای فرسوده را جزو وظایف ذاتی شهرداری نمیداند و بزرگ ترین چالش بافتهای فرسوده در اصفهان را مسئله سندهای آن عنوان کرده و میافزاید: «متأسفانه در بخش غیررسمی منازل این بافتها به صورت قولنامهای تفکیک شده و با توجه به اینکه پیش از این محدوده این بافتها ابعاد مشخصی نداشته امروز گرفتار ابعاد و مباحث ثبتی شده است که به نظر میرسد بافتهای فرسوده نیازمند قوانین جدید ثبتی هستند.»بهبهانی میگوید: «طی مطالعاتی مشخص شده است ساختمانهایی که هم اکنون در بافتهای فرسوده قرار گرفته است در برابر زلزله 4 ریشتر هم مقاوم نخواهند بود.»وی با تأکید بر اینکه در مورد بافتهای فرسوده بیشتر باید به فکر نوسازی آنها باشیم تا بهسازی، تصریح میکند: «متأسفانه مواردی که در بودجه و برنامه چهارم توسعه برای احیای بافتهای فرسوده مطرح شد، 10 درصد آن نیز عملی نشده و به نظر میرسد، مبلغی که در بودجه در نظر گرفته شد با واقعیت تطبیق نداشته و بستر لازم را برای مقاوم سازی بافتهای فرسوده فراهم نکرده است.»
بافتها نیازمند مدیریت اصولیمدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان نیز با اشاره به اینکه کسانی که وارد شهر اصفهان میشوند با نگاه به اطراف زاینده رود، چهارباغ و میدان نقش جهان، هیچگاه فکر نمیکنند که اگر فقط 50 قدم جلوتر بروند و از پوسته زیبای این شهر بگذرند به بافتهای فرسودهای میرسند که شایسته اصفهان با قدمتی دیرینه و تاریخی نیست، تصریح میکند:«متأسفانه طی سالهای اخیر عدهای از مسئولان و ارگانها به عمق خرابیهای بافتهای فرسوده در شهر اصفهان آگاهی نداشتهاند.»حسین جعفری با تأکید بر اینکه تاکنون با مطالعات صورت گرفته، 52 لکه از مناطق بافتهای فرسوده در سطح شهر اصفهان شناسایی شده است که مساحت این بافتها به اندازه وسعت شهر یزد برآورد شده و البته بسیاری از مناطق نیز هنوز شناسایی نشده است، بیان میکند: «از آنجا که بافتهای فرسوده در شهر اصفهان به صورت پراکنده است، مجلس، دولت، شورای شهر و شهرداری اصفهان برای نوسازی و بهسازی این مناطق، برنامهها و فعالیتهای جدی و مهمی را آغاز کردهاند تا معضلات این بافتها نیز رفع شود.»به گفته مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان در حال حاضر وسعت بافتهای فرسوده شهر اصفهان 4 هزار و 100 هکتار است که حدود 2 هزار و 175 هکتار آن، به عنوان بافتهای فرسوده تاریخی در شورای عالی شهرسازی کشور به ثبت رسیده است.وی میافزاید: «کسانی که در بافتهای فرسوده ساکن هستند به سبب دسترسی نداشتن به بسیاری از امکانات در محدودیت شدید به سر میبرند.» وی با اشاره به اسکان 350 هزار نفر در بافت فرسوده شهر اصفهان خاطرنشان میکند: «با ایجاد زیرساختهای لازم در این بافت استفاده از ظرفیت و پتانسیلهای موجود به بیش از 900 هزار نفر افزایش مییابد.»مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان با بیان اینکه هم اکنون برای بافتهای فرسوده شهرها، 50 درصد بخشودگی عوارض در نظر گرفته شده، میافزاید: «با پیگیریهای لازم درصدد افزایش این بخشودگی هستیم.»
ساختمانهای تاریخی ضعیف و کم طاقتاحمد رضایی یکی از مهندسان ناظرساختمانی با اشاره به قرار گرفتن بافتها در کنار هم و نوع معماری کوچهها که اغلب تنگ و باریک هستند، گفت: «این موضوع، مشکلات بسیاری را برای ما ایجاد کرده است چه برسد به اینکه زلزله بیاید و ما نیاز به عوامل نجات داشته باشیم. از سوی دیگرمردم هنوزهم به این اعتقاد نرسیدهاند که باید خانههای خود را ضد زلزله بسازند. آنها فکرمی کنند هیچ وقت زلزله در اصفهان نمیآید.» حرف آقای مهندس را باید باورکرد چون از هرکس که راجع به زلزله اصفهان بپرسی حتی باورش نمیشود که لرزهای هر چند خفیف دل اصفهان را قلقلک بدهد. ساختمانهای تاریخی اصفهان زیر بارهای جانبی ناشی از لرزش زمین نمیتوانند مقاومت کنند و حتی با کوچک ترین زمین لرزهها باید منتظر فجایع بزرگ باشیم.بنابراین اگر در این شهر زلزلهای اتفاق بیفتد باید منتظر هزینههای سنگینی باشیم.یادمان باشد درشهر گنبدهای فیروزهای که به آثار تاریخی و کاهگلهای کوچه پس کوچههایش مینازد، شاید روزی را شاهد باشیم که تمام پیکر شهر تبدیل به تلی از خاک و سنگ شود شاید همین فردا وقتش برسد، مثل جوک میماند، همین فردا...
