در چند روز اخیر چند موضوع درباره تحولات فلسطین به خصوص پسرفتهای موجود درباره روند مذاکرات سازش و آثار و پیامدهای آن خبرساز شده است. از یکسو امریکا پس از چند هفته تلاش از امکان متقاعد کردن تلآویو به توقف سیاست شهرکسازی اعلام عجز و ناتوانی کرده است و از دیگر سو کشورهای امریکای لاتین در حمایت از اعلام یکجانبه تشکیل دولت فلسطینی پیش افتاده و گوی سبقت را از کشورهای عربی ربودهاند و در همین حال تشکیلات خودگردان سرگرم بررسی گزینههای احتمالی است و در این جهت اظهار نظرهایی در خصوص انحلال تشکیلات خودگردان نیز مطرح شده است. با چنین وضعیتی چه چشماندازی میتوان از آینده تحولات فلسطین در عرصه سازش در نظر داشت؟
از الزام به توقف شهرکسازی تا اعلام استیصال در قبال آن
با وجود خلأهایی اساسی که از همان ابتدای آغاز به کار دولت اوباما درخصوص سیاست اعلامی تغییر در قبال بحران فلسطین احساس میشد اما لزوم توقف سیاست شهرکسازی در اولویت قرار داشت و این موضوع همواره در رایزنیهای جرج میچل، نماینده ویژه اوباما در امور خاورمیانه پیگیری میشد، اما بررسی عملکرد دولت اوباما در این زمینه به وضوح گویای عقبنشینی گام به گام دولت اوباما در این زمینه است. نتیجه تلاشهای چند ماهه دولت اوباما که با سفرهای مکرر جرج میچل به منطقه و سرزمینهای اشغالی همراه بود، تنها تعلیق سه ماهه شهرکسازی بود که این دوره هیچ وقت تمدید نشد و صهیونیستها به محضپایان دوره سهماهه با برگزاری مراسم جشن از سرگیری اقدامات شهرکسازی را جشن گرفتند، البته در جریان سفر نتانیاهو به امریکا که بلافاصله پس از شکست دموکراتها در انتخابات کنگره صورت گرفت امریکا یک بسته تشویقی به اسرائیل پیشنهاد کرد براساس آن قرار بود اسرائیل در ازای تمدید 90 روزه ممنوعیت ساخت و ساز، 20 فروند هواپیمای جنگنده دیگر به ارزش 3 میلیارد دلار دریافت خواهد کرد و ایالات متحده این ضمانت را به آنها خواهد داد تا هرگونه اقدام یکجانبه از سوی فلسطین در سازمان ملل را به این معنا که بهعنوان دولت فلسطین در جامعه جهانی به رسمیت شناخته شود، وتو کند. همچنین اوباما این قول را داد که هیچگونه درخواست بعدی برای تمدید ممنوعیت ساخت و ساز نداشته باشد. اما این بسته تشویقی نیز مؤثر نیفتاد و امریکا عصر سهشنبه گذشته اعلام کرد که از تلاش خود برای متقاعد کردن رژیم صهیونیستی به منظور تعلیق شهرکسازی در سرزمینهای اشغالی صرفنظر کرده است، زیرا این استراتژی را عملی نمیداند. فیلیپ کراولی، سخنگوی وزارت امور خارجه امریکا افزود: ما به این نتیجه رسیدهایم که دیگر موضوع اعلام توقف شهرکسازیها نمیتواند مثمرثمر باشد و بهتر است که در این شرایط بر موضوع ازسرگیری گفتوگوهای مستقیم متمرکز شویم. بدین ترتیب میتوان گفت دولت اوباما از درخواست تعلیق سه ماهه فعالیتهای ساخت و ساز در شهرکهای صهیونیستنشین کرانه باختری به عنوان شرط از سرگیری مذاکرات سازش میان رژیم صهیونیستی و تشکیلات خودگردان فلسطین عقبنشینی کرد. به نظر میرسد پس از شکست دموکراتها در انتخابات کنگره که گفته میشد لابیهای صهیونیستی نقش اساسی در آن داشتند و همچنین با توجه به در پیش بودن انتخابات ریاستجمهوری، دولت اوباما بیش از پیش از رژیم صهیونیستی و لابیهای یهودی حساب میبرد و با گذشت زمان در برابر این رژیم محافظهکارتر و منعطفتر میشود.
دولت ضد صلح نتانیاهو جریتر از گذشته
در واقع مأموریت اصلی کابینه نتانیاهو از همان ابتدا یکسرهسازی طرحهای یکجانبه رژیم صهیونیستی بود زیرا اگر بنا بود مذاکرات صلح پیش رود دولت قبلی اولمرت یا دولت ائتلافی که میتوانست به رهبری خانم لیونی رهبر حزب کادیما تشکیل شود، بهتر از دولت نتانیاهو از پس این مسئولیت برمیآمد. از اینرو میتوان گفت که فرآیند انتخابات پارلمانی اسرائیل به گونهای مدیریت شد که به راهیابی تندترین چهرههای ضد صلح به کابینه انجامید و از همان ابتدای شکلگیری این کابینه مشخص بود که مذاکرات به بنبست خواهد رسید. در این میان شهرکسازی از چند جهت در اولویت برنامهها و فعالیتهای کابینه نتانیاهو قرار گرفته است. نخست اینکه شهرکنشینان به عنوان یکی از لابیها و مافیای قدرت در فلسطین اشغالی از وزنه سنگینتری در پارلمان و کابینه برخوردار شدهاند. دوم اینکه شهرکسازی در میان مسائل حیاتی در خصوص مذاکرات صلح از نقش و جایگاه کلیدی برخوردار است، زیرا حل همه مسائل حیاتی باقیمانده در خلال مذاکرات بیحاصل سازش به حل مسئله شهرکهای یهودینشین بستگی دارد. این شهرکها از این لحاظ که بیش از 50 درصد کرانه باختری را دربرگرفته و آن را به مناطق مجزا از هم تفکیک کردهاند، با سرنوشت تشکیل دولت فلسطینی و تعیین مرزها گره خورده و از این لحاظ که بدون برچیدن شهرکها هیچ امکانی برای اسکان آوارگان وجود نخواهد داشت با مسئله آوارگان ارتباط یافته و از این لحاظ که اغلب شهرکها در بیتالمقدس ساخته شدهاند با تعیین سرنوشت این شهر ارتباط پیدا کردهاند. چنانکه رژیم صهیونیستی از زمان اشغال قدس در سال 1967 تاکنون 34 شهرک جدید در این شهر اشغالی ساخته است. در حال حاضر با احتساب اینکه 38 درصد زمینهای قدس به شهرکهای اسرائیلی اختصاص داده شده و 50 درصد نیز جزء منطقه سبز میباشد که برای ساخت و توسعه شهرکها درنظر گرفته شده است، بنابراین میتوان گفت که تنها 12 درصد زمینهای شرق قدس در اختیار فلسطینیهاست. در مقابل محدودیتها نیز بر فلسطینیهای ساکن قدس افزایش یافته است. در تازهترین کتابی که با عنوان «بیتالمقدس تحت اشغال» توسط مرکز تحقیقات مطالعات جامعه عرب منتشر شد، آمده است که نظامیان صهیونیست در 10 سال گذشته 995 منزل مسکونی فلسطینیها را در شهر قدس تخریب کردهاند که بر اساس آن، 783/5 فلسطینی از جمله 109/3 کودک در این مدت بیخانمان شدند.
انفعال اعراب، اغماض غرب
پس از اعلام استیصال امریکا برای متقاعد کردن رژیم صهیونیستی به توقف فعالیتهای شهرکسازی چند موضعگیری صورت گرفته است. جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس) از اعلام مواضع جدید امریکا به مفهوم مشروعیت دادن به شهرکسازی ارزیابی کرده است که این موضوع در کنار واکنش ملایم اتحادیه اروپا و سازمان ملل میتواند به جریتر شدن صهیونیستها به ادامه و حتی تشدید اقدامات شهرکسازی بینجامد. چنان که اتحادیه اروپا در قبال خودداری رژیم صهیونیستی از توقف شهرکسازی در مناطق فلسطینی تنها به ابراز تأسف بسنده کرد و «مارتین نسیرکی» سخنگوی «بان کیمون» نیز با اتخاذ موضعی مشابه اعلام کرد: «بان کیمون» از بابت بیتوجهی اسرائیل به درخواست یک صدا و واحد جامعه بینالملل در خصوص توقف شهرکسازیها در کرانه باختری متأسف است و معتقد است که این مخالفت نباید به مذاکرات صلح پایان دهد. این در حالی است که طبق اصول و قوانین حقوق بینالملل از جمله کنوانسیونهای ژنو شهرکسازی که در اصل با هدف تثبیت اشغال و تغییر بافت جغرافیایی و جمعیتی صورت میگیرد از مصادیق جنایات جنگی محسوب میشود و قابل پیگرد در مراجع و محاکم بینالمللی است.
از سوی دیگر با وجود اینکه برای اولین بار محمود عباس رئیس تشکیلات خودگردان به طور تلویحی به انحلال این تشکیلات تهدید کرده است، اما درباره عملی کردن آن تردید جدی وجود دارد. اتحادیه عرب نیز بیش از هر زمان دیگر مستأصل به نظر میرسد. کارشناسان تعویق ناگهانی جلسه اتحادیه عرب را نوعی فرار این تشکل عربی از مسئولیتهایش در قبال مسئله فلسطین ارزیابی کردهاند. به گفته بن حلی، معاون دبیرکل اتحادیه عرب در اقدامی اولیه قرار شده که نشست کمیته پیگیری عربی روز پنجشنبه آتی در مقر اتحادیه عرب به ریاست قطر و در سطح وزاری خارجه و با حضور محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان برگزار شود. این کمیته گامهایی را بررسی خواهد کرد که کشورهای عربی و مقامات تشکیلات خودگردان باید در قبال وقفه ایجاد شده در روند سازش اتخاذ کنند.
