ولادیمیر پوتین طی سالهای اخیر و پس از اتمام دوره ریاست جمهوری کمتر در صحنه سیاست خارجی روسیه حضور چشمگیری داشته و بیشترین توجه وی به عنوان نخستوزیر این کشور معطوف به مسائل داخلی بوده، اما او در روز پنجشنبه 25 نوامبر عازم آلمان شد تا با مقامات سیاسی و اقتصادی این کشور دیدار و گفتوگو کند. او قبل از عزیمت به آلمان با انتشار مقالهای در نشریه آلمانی زود دویچه تسایتونگ دیدگاه و اهداف خود را از این سفر مطرح کرد که شامل طرحها و پیشنهادهای او به اتحادیه اروپا بود.
پیشنهادهای او در این مقاله دامنه گستردهای از جمله ایجاد بازار مشترک اروپایی از لیسبون تا ولادی وستوک، لغو روادید بین روسیه و اتحادیه اروپا، حذف محدودیت و تعیین سقف برای مبادلات اقتصادی و حذف عوارض گمرکی را در برمیگرفت که در کنار آن به عقد قراردادهای استراتژیک در زمینههای کشتیسازی، ساخت اتومبیل، تولید هواپیما، فناوری فضایی، صنایع پزشکی، داروسازی، نیروگاههای اتمی و ترابری نیز اشاره کرده بود. به نظر پوتین این اقدامات میتواند در نهایت به «منطقه آزاد تجاری» منجر شود و حتی زمینهساز «شکلی از ادغام پیشرفتهتر اقتصادی» در آینده باشد و در مقاله خود تأکید کرد که باید در این فکر بود که به چه صورتی میتوان «موج جدیدی از روند صنعتیشدن را دوباره در قاره اروپا به جریان انداخت». در واقع، پوتین با این مقاله چشماندازی از سفر خود به آلمان نشان داده بود. به نظر میرسد که قصد دارد طی دو روز اقامت خود در آلمان زمینه تحقق این چشمانداز را محقق سازد، اما موضوع اساسی در مورد بازار انرژی اروپا و نقش روسیه در آن است که پوتین را مجبور کرده بود تا به عنوان قدرتمندترین فرد روسی عازم آلمان شود و برای طرف اروپایی خط و نشان بکشد.
هیزم سیبری برای خانههای اروپایی
شاید بتوان چکیده و خلاصه سفر دو روزه پوتین به آلمان را در این سخنان او یافت که در حضور خبرنگاران و خطاب به مقامات سیاسی و اقتصادی اتحادیه اروپا گفت: «اروپا جایگزینی برای مصرف گاز روسیه ندارد، مگر هیزمهای سیبری! چگونه میخواهید خانههای خود را گرم کنید؟ واردات گاز از روسیه را کاهش میدهید، با توسعه انرژی هستهای هم مخالف هستید؛ پس با چه چیزی خانه خود را میخواهید گرم کنید؟ با هیزم؟ حتی شما هیزم هم ندارید و برای تهیهاش باید به سیبری بیایید». اشاره صریح پوتین به سومین بسته انرژی اروپاست که به نظر وی، اجرای این بسته میتواند منجر به نقصان در منابع انرژی و افزایش قیمتها شود و در نهایت به شرکتهای بزرگ از جمله شرکتهای روسی و آلمانی آسیب خواهد رساند. او در مقاله خود در زوددویچهتسایتونگ به این نکته پرداخته بود و تصریح کرده بود که این بسته «در بهترین حالت خود خطرات جدی را در صنایع انرژی اروپا ایجاد خواهد کرد و طرحهای سرمایهگذاران برای سرمایهگذاری در پروژههای جدید را به تحلیل خواهد برد و سرانجام در چند سال بعد به جای یک بازار رقابتی ما شاهد زیرساختهای فرسوده و نقصان در منابع انرژی خواهیم بود که این امر به معنای قیمتهای بیشتر برای مصرفکنندگان است.»
از لحن پوتین در کنفرانس مطبوعاتی و مقالهاش پیداست که طرف روسی از سومین بسته انرژی اتحادیه به خشم آمده و حتی میتوان گفت که قصد پوتین برای عزیمت به آلمان اعلام موضع صریح روسیه به مقامات آلمانی به عنوان مؤثرترین کشور در تصمیمات اتحادیه اروپاست. با وجود صراحت کلام پوتین، به نظر میرسد که مقامات آلمانی حاضر نیستند تا در مورد این بسته تجدیدنظر کنند و به همین دلیل بود که آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان، در همان کنفرانس مطبوعاتی گفت که سومین بسته انرژی به طور کامل در سال 2013 اجرا خواهد شد اما در عین حال تأیید کرد که راهکارهای اجرای آن باید پیش از چنین موعدی مورد بررسی قرار بگیرد. در واقع، مرکل در عین اینکه سعی داشت در برابر موضع مخالف پوتین، تأیید خود را بر اجرای این بسته بیان کند باز سعی داشت تا با لحنی ملایم امکان راههای همکاری با روسیه را مطرح کند و به این وسیله خود را به طور کامل در موضع مخالفت با پوتین قرار ندهد.
بسته اروپایی و بازار روسیه
سومین بسته انرژی اتحادیه اروپا، 3rd Energy Package ، در 19 سپتامبر 2007 مورد پذیرش کمیسیون اتحادیه اروپا قرار گرفت و در 21 آوریل 2009 به تصویب پارلمان اتحادیه رسید و قرار است تا از ابتدای مارس 2011 برای یک دوره آزمایشی دو ساله به اجرا درآید و به صورت کامل از 2013 به بعد اجرا شود. بنابر ادعای کمیسیون اتحادیه بسته مزبور به این منظور تنظیم شده تا بازار واقعی رقابت در حوزه انرژی ایجاد شود تا به این وسیله تمام شهروندان اروپایی بتوانند از مزایای مختلف چنین بازار رقابتی برخوردار شوند.
به عبارت دیگر، اتحادیه قصد دارد تا با اجرای این بسته زمینه را برای مشارکت بیشتر شرکتهای سرمایهگذار در بازار انرژی اروپا فراهم کند تا از این طریق امکان انتخاب برای مشتریان اروپایی فراهم شود و در نتیجه قیمتها در این بازار عادلانهتر شوند، علاوه بر اینکه زمینهای برای گسترش انرژیهای پاک نیز ایجاد شود. برای رسیدن به چنین اهدافی است که کمیسیون اتحادیه چند نکته کلیدی را در این بسته در نظر گرفته که مهمترین آنها جداسازی بین شرکتهای فعال در حوزههای تولید و عرضه انرژی است و این امر به آن معناست که یک شرکت نمیتواند در بازار انرژی هم تولیدکننده گاز و هم عرضهکننده آن باشد و همین نکته نیز مورد توجه و تأکید پوتین قرار گرفته است.
هدف اتحادیه از بسته انرژی ایجاد بازار رقابتی است و این امر در نظر پوتین به معنای «ظهور واسطههایی» است که سعی خواهند کرد تا «از طریق انتقال انرژی درآمد کسب کنند و در نهایت نیز سبب افزایش هزینهها برای مصرفکنندگان منابع انرژی میشوند».
روشن است که تعبیر اتحادیه و طرف روسی از این بسته در تقابل با یکدیگر قرار دارد و در حالی که اتحادیه سعی میکند با ترغیب شرکتهای متعدد آنان را به بازار انرژی اروپا وارد کند، طرف روسی این امر را به منزله ایجاد محدودیت برای شرکتهای خود و به خصوص گازپروم به عنوان اصلیترین شرکت تولید و عرضهکننده انرژی میداند. در واقع، هر دو طرف در این قضیه درگیر مبارزهای آرام و نرم شدهاند به نحوی که اتحادیه سعی میکند با ورود شرکتهای مختلف بازار انحصاری روسیه را بشکند و روسیه نیز سعی به حفظ انحصار خود دارد تا به این وسیله اهرم کنترل اتحادیه را برای خود حفظ کرده باشد. به عبارت روشنتر، اتحادیه با این برنامه قصد دارد تا از یکسو از منبع انرژی روسی برخوردار باشد و از سوی دیگر سعی به شکستن انحصار روسیه در بازار انرژی خود دارد و این نکته درست همان چیزی است که خشم پوتین را برانگیخته و باعث شده تا چنان سخنانی را در آلمان بر زبان آورد. در هر حال پوتین به آلمان رفت تا عواقب بسته انرژی را به طرف اروپایی گوشزد کند اما به نظر میرسد که اروپاییان همچنان قصد دارند با اجرای این بسته راه نجات از بنبست روسی را پیدا کنند.
