گزارش «جوان» از موانع و مشکلات ساخت مترو در کشور

قطار کلانشهرها روی ریل «اعتبار» نیست

معصومه ایمانی- 129 شهر دنیا دارای مترو هستند و روزانه ۱۵۰ میلیون سفر در شهرهای جهان با حمل و نقل ریلی شهری صورت می‌‌گیرد در این میان بیش از یک دهه است که مترو به پایتخت ایران آمده و مقدمات فعالیت آن در چندین کلانشهر نیز فراهم شده است.متروی شهر تهران یکی از ارزان‌ترین متروهای جهان به شمار می‌رود، اگر جداول هزینه ساخت و بهره‌برداری متروی کشورهای مختلف را با یکدیگر مقایسه کنیم در خواهیم یافت که در حال حاضر هزینه هر کیلومتر ساخت مترو به‌طور متوسط 100‌میلیون دلار است. در همین راستا به عنوان مثال از آخرین متروی ساخته شده در منطقه یعنی متروی دوبی می‌توان نام برد که در هر کیلومتر 75 میلیون دلار هزینه برداشته اما ظرفیت متروی تهران دو برابر متروی دوبی است. از سوی دیگر بر‌ اساس آمار، در کشورهای مختلف جهان مترویی با ظرفیت متروی تهران حداقل با قیمتی در حدود 100‌ میلیون دلار در هر کیلومتر ساخته می‌شود، اما متروی تهران تابه‌حال به‌طور متوسط حدود 35 میلیون دلار در هر کیلومتر هزینه در بر‌داشته است. متروی تهران با طول شبکه ۱۰۷ کیلومتر رتبه بیست و یکم را در بین قطارهای شهری کشورهای جهان دارد و با وجود اینکه از نظر تعداد جابجایی مسافر در روز در بین متروهای بالای یک میلیون جابه‌جایی در روز قرار دارد، وضعیت آن از نظر تعداد ایستگاه زیاد مطلوب نیست. از نظر فاصله زمانی بین قطارها هم در صورتی که طبق برنامه‌ریزی‌ها به زمان ۲ دقیقه دست یافته شود، متروی تهران جزو 10 متروی اول جهان خواهد بود.صرفه جویی سالانه 350 میلیون لیتر سوخت در مترو ‌بر اساس اعلام نظر مدیرعامل شرکت قطار شهری تهران، به دلیل استفاده از متروی تهران، سالانه ۳۵۰ میلیون لیتر در مصرف سوخت‌های فسیلی صرفه‌جویی می‌‌شود. بر اساس این آمار، سالانه ۵۰۰ میلیون سفر درون شهری از طریق مترو انجام می‌شود که هر سفر مترو هفت دهم لیتر صرفه‌جویی در مصرف سوخت به همراه دارد.معاون حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران ، در گفت‌وگو با «جوان»، با اشاره به اینکه در سفر با خودروی شخصی حدود 2 هزار و 600 کیلو ژول انرژی مصرف می‌‌شود، گفت: این در حالی است که همان سفر با مترو تنها 120 کیلو ژول انرژی نیاز دارد و با جابه‌جایی 2 میلیارد و 200 میلیون نفر با مترو تهران در سال‌های اخیر، بیش از 450 میلیارد تومان به طور مستقیم در مصرف انرژی صرفه‌جویی شده است.مهندس سید جعفر تشکری هاشمی به تولید روزانه 3 هزار و 500 تن آلاینده توسط خودروها اشاره کرد و گفت: توسعه مترو به عنوان پاک ترین، سریع ترین، ایمن‌ترین و کارآمدترین سیستم حمل و نقل عمومی مورد تأکید است که علاوه بر کاهش ترافیک، نقش انکارناپذیری در حل مسائل محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی ناشی از معضل ترافیک دارد.مترو بزرگراهی با 33 خط عبوریاز سوی دیگر استفاده از مترو با توجه به اجرای طرح هدفمندی یارانه‌‌ها بسیار با صرفه به نظر می‌‌رسد، به طوری که مدیر عامل مترو تهران، معتقد است؛ در راستای هدفمندی یارانه‌‌ها و افزایش قیمت سوخت با استفاده از حمل و نقل ریلی می‌‌توان 95 درصد صرفه جویی کرد. مهندس محسن هاشمی، با اشاره به اینکه 95 درصد از سوخت و صرفه‌جویی در مصرف آن مربوط به حمل و نقل ریلی است، تأکید دارد که بهترین وسیله برای جلوگیری از اتلاف وقت و انرژی استفاده از خط ریلی است که باید دولت به مقوله راه آهن شهری توجه شایانی کند.وی با تأکید بر اینکه 21 میلیون سفر در تهران به وسیله مترو انجام می‌‌شود که 80 درصد این سفرها توسط قشر یارانه پذیر انجام می‌‌شود، خاطرنشان کرد: لازم است این قشر با وسیله نقلیه مطمئن و غیرآلوده تردد کنند و با توجه به قوانین کشوری که این موضوع را مد نظر دارند تلاش می‌‌کنند تا مردم بتوانند با سلامت و قیمت واقعی تردد کنند. هاشمی اتوبوس‌های پرسرعت (BRT) و قطار سبک شهری (LRT) و در نهایت مونوریل را از دیگر سیستم‌های حمل و نقل شهری عنوان کرد و گفت: در حالی که ظرفیت یک خط عبور بزرگراهی در تهران یکهزار و ۸۰۰ وسیله نقلیه شخصی عموما تک سرنشین، ظرفیت یک خط مترو ۶۰ هزار نفر در ساعت در جهت است. وی با اشاره به اینکه ظرفیت یک خط مترو برابر با بزرگراهی با ۳۳ خط عبوری است، خاطرنشان کرد: مترو به عنوان انبوه‌ترین سیستم حمل و نقل شهری و در عین حال ایمن‌ترین، پاکترین و سالم‌ترین روش حمل‌و‌نقلی، مناسب‌ترین سامانه حمل و نقل عمومی در کلانشهر تهران است. تنها مترو‌ کشور، مترو‌ تهران نیست و بر اساس مصوبه سال 1379 مجلس احداث مترو در کلانشهرها آغاز شده و ‌شهرهای دیگر کشور نیز شروع به ساخت مترو کرده‌اند. در ادامه این گزارش به بررسی روند احداث مترو در چند کلانشهر ایران می‌‌پردازیم.اما و اگرهای عبور مترو از سی و سه پلپس از تصویب بودجه احداث قطار شهری در پنج کلانشهر کشور در مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۷۹ طراحی تفضیلی خط شمال- جنوب اصفهان به طول 5/12 کیلومتر در سال ۱۳۸۰ آغاز شد. خط شمالی- جنوبی، از شمال شهر اصفهان شروع شده تا ترمینال مسافربری صفه در جنوب امتداد دارد. طول کل مسیر حدود ۲۰ کیلومتر است و حدود ۲۱ ایستگاه در طول آن ساخته خواهد شد. اما اصفهان علاوه بر خط شمالی و جنوبی چندین خط متروی دیگر نیز خواهد داشت، خط شرقی- غربی از خمینی شهر شروع و از زیر قسمت شمال میدان نقش جهان به سمت خیابان حافظ می‌رود. خط جنوب غرب، از ایستگاه مشترک آزادی شروع می‌شود و به ذوب آهن اصفهان و زرین شهر ختم می‌شود. خط اصفهان- شاهین شهر، از ترمینال مسافربری کاوه شروع و به شاهین شهر در شمال ختم خواهد شد. خط اصفهان- بهارستان ، از ترمینال مسافربری صفه شروع و به بهارستان ختم خواهد شد. اما ماجرای متروی اصفهان با توجه به قدمت این شهر ماجرای دیگری است، بر اساس قانون و با توجه به اینکه چهارباغ عباسی با شماره ۱۱۹ در فهرست آثار ملی ثبت شده‌است، انجام هرگونه پروژه عمرانی در حوالی آن، تنها با نظر موافق سازمان میراث فرهنگی کشور میسر است . اما ماجرا این است که هنوز کار کارشناسی درستی در مورد خطرات احتمالی عبور مترو از سی و سه پل انجام نشده است و واقعا مشخص نیست که بالاخره مترو از کنار این اثر ملی عبور خواهد کرد یا خیر.همین دلیل و عامل دیگری که رئیس کمیسیون عمران ‌و معماری و شهرسازی شورای اسلامی شهر اصفهان آن را کمبود اعتبار می‌‌داند، اعلام نظر در خصوص زمان تکمیل مترو اصفهان را غیر ممکن کرده است.آغاز احداث ایستگاه‌های مترو در اهوازدر طرح متروی اهواز‌ که در سال ۱۳۸۰ پس از هشت سال مطالعه به تصویب رسید چهار خط مترو تا سال ۱۳۹۲ در نظر گرفته شده ‌است که در حال حاضر عملیات اجرایی خط یک آغاز شده‌ است. شبکه پیشنهادی طرح قطار شهری اهواز دارای چهار خط با طول تقریبی ۴۶ کیلومتر است و شامل خط شمال شرقی به جنوب غربی، خط شرقی، خط شمال غربی به جنوب شرقی و خط غربی می‌‌شود. بر اساس طرح مترو اهواز تا سال ۱۴۰۰، اهواز نزدیک به ۷۰ کیلومتر مترو خواهد داشت. از جمله دلایل لزوم احداث مترو در اهواز، شرایط بحرانی عبور و مرور و ایجاد راه‌بندان‌های طولانی در این شهر است. اما کمبود اعتبار، متروی اهواز را نیز زمینگیر کرده است، مدیر عامل سازمان قطار شهری اهواز در این خصوص گفت: تاکنون هیچ یک از شهرداری‌های کشور نتوانسته‌اند حتی 20 درصد از سهم خود را به مترو اختصاص دهند. این موضوع عمده‌ترین مشکل اهواز در احداث مترو است.عباس هلاکویی تأکید کرد: در شرایطی که برای 23 کیلومتر از خط یک مترو 1100 میلیارد تومان اعتبار پیش‌بینی شده است، ما کار خود را با اختصاص اعتبار 50 میلیارد تومانی در سال 87 و 56 میلیارد تومانی در سال 88 شروع کردیم .وی در خصوص روند فعلی احداث مترو در اهواز تصریح کرد: در شرایط فعلی در حال اجرای سخت‌ترین قسمت طرح یعنی احداث ایستگاه‌ها هستیم و با توجه به اینکه احداث هر ایستگاه حدود دو سال زمان می‌برد طبیعی است که روند کار کند به نظر برسد. مترو از جمله طرح‌هایی است که باید بعد از تکمیل تمام بخش‌ها به بهره‌برداری برسد. بنابراین هر کاری حتی اگر در سطح وسیع انجام شود چون در معرض دید نیست انتقادهایی را به‌دنبال دارد.شیراز و کمبود بودجه برای احداث متروشیراز نیز به درد سایر کلان‌شهرها در احداث مترو مبتلاست، دردی که مدیرعامل قطار شهری شیراز در مورد آن گفت: مشکل اصلی در تامین اعتبارات قطار شهری‌ توانایی نداشتن شهرداری در پرداخت است. فرج الله رجبی اظهار کرد:‌ اگر چه 360 میلیارد تومان اعتبار دریافت شده از سوی دولت به نسبت بودجه مصوب بسیار کم است، اما مشکل عمده تامین اعتبارات قطار شهری این است که شهرداری‌ها نمی‌توانند پا به پای دولت این اعتبارات را بپردازند. طبق قانون 50 درصد بودجه مترو از سوی شهرداری و 50 درصد از سوی دولت تامین می‌‌شود. وی در گفت‌وگو با «جوان» در مورد وضعیت پروژه خط یک مترو شیراز با بیان اینکه این خط 50 درصد پیشرفت داشته است، افزود:‌ در خط یک، 24 کیلومتر مسیر پیش‌بینی شده است که ساخت 5/1 کیلومتر مسیر باقی‌مانده آن امسال پایان می‌یابد. مدیرعامل قطارشهری شیراز با اشاره به اینکه برای شهر شیراز شش خط قطار شهری به طول 85 کیلومتر پیش‌بینی شده است، در مورد وضعیت پروژه خط دوم توضیح داد:‌ مهندسان ایرانی به همراه مشاوران خارجی در حال آماده کردن اسناد مربوط به مناقصه طرح و ساخت این خط هستند که به زودی فراخوان مناقصه را برگزار می‌کنیم . قطار شهری شیراز به طور کلی دارای سه خط مستقل است که طول این سه خط جمعا 1/50 کیلومتر خواهد بود.تبریز؛ رتبه دوم احداث مترو در کشور‌متروی تبریز از پنج خط (شامل چهار خط اصلی و یک خط حومه) به طول ۷۵ کیلومتر تشکیل شده است و این شهر بعد از تهران دارای بیشترین خطوط در بین کلانشهرهای کشور است. از جمله ویژگی‌های دیگر متروی تبریز می‌‌توان به پیش‌بینی احداث بزرگترین ایستگاه متروی ایران با 21 طبقه واقع در منطقه لاله اشاره کرد. ولی با وجود ویژگی‌های ممتاز متروی تبریز بنابه گفته مدیر عامل سازمان قطار شهری تبریز، خط اول مترو تبریز با 30 درصد پیشرفت فیزیکی در حال اجراست. مهندس انصاری نیز می‌داند که این سطح از پیشرفت برای مترو تبریز قابل قبول نیست و به همین دلیل برنامه‌های گوناگونی برای احداث مترو در تبریز در نظر گرفته شده است، برنامه کوتاه مدت تا پایان سال 90، برنامه میان مدت تا پایان سال 94 و برنامه بلند مدت تا پایان سال 97 تدوین شده است. مدیرعامل مترو تبریز در عین حال ابراز امیدواری کرده است؛ با ورود کامل واگن‌ها به تبریز در سال 92 که نزدیک‌ترین زمان برای این کار به شمار می‌رود و نیز اجرای کامل بخش‌های مختلف خط اول مترو تبریز تا پایان سال 94 و اوایل سال 95 به بهره‌برداری برسد. متروی مشهد بهمن ماه مورد بهره برداری قرار می‌‌گیرددر شهر مشهد در شمال شرقی استان خراسان رضوی روزانه 5/3 میلیون نفر جابه‌جا می‌شوند که این میزان طی ۱۰ سال آینده به ۵ میلیون نفر در روز خواهد رسید. بر اساس مطالعات جامع حمل و نقل شهر مشهد و مطالعات توسعه شبکه حمل و نقل ریلی که توسط پژوهشکده حمل و نقل در دانشگاه صنعتی شریف انجام شده، شهر مشهد نیازمند چهار خط مترو است. توسعه خطوط مترو به شهرهای جدیدی چون شهر گلبهار در شمال و بینالود در جنوب نیز پیش‌بینی و مراحل تصویب آن نیز سپری شده است. برای مشهد احداث چهار خط مترو در نظر گرفته شده است و تاکنون عملیات احداث بخشی از خط یک این پروژه به پایان رسیده ولی هنوز قطاری برای عبور در ریل‌‌ها تحویل شهرداری نشده است. بنابراین می‌‌توان گفت که مشهد نیز مانند سایر کلانشهرها متروی در حال بهره‌برداری ندارد و باز هم مانند سایر کلانشهرها دلیل اصلی این موضع کمبود اعتبارات است، البته این کمبود این بار در بخش خرید واگن خودنمایی کرده است. بنا به گفته مسؤلان شهرداری مشهد خط یک به طول ۱۹ کیلومتر با ۲۲ ایستگاه از بهمن ماه برای بهره‌برداری در اختیار زائران و مجاوران حرم رضوی قرار خواهد گرفت. تجربه خط یک مشهد اما باعث شده تا موضوع خرید واگن مورد نیاز برای خط ۲ در قرارداد احداث آن در نظر گرفته شود و پیمانکار موظف به پیگیری موضوع تأمین ناوگان مورد نیاز برای این خط همزمان با شروع عملیات اجرایی شد. در خط یک، کار احداث و اجرای خط ۲ به دوش متولیان مشهد بود ولی تأمین ناوگان به عهده دولت و از سال ۸۵ دولت نهم موضوع خرید واگن خط یک قطارشهری را به مسئولان استان واگذار کرد، پس از امضای قرارداد و طراحی و ساخت واگن به زودی واگن‌های تولید شده به مشهد منتقل می‌‌شود.