آذر رسولي- خيليها فكر ميكنند كه گرانفروشي زاييده تورم است، ولي جامعهشناسان حوزه توسعه، گرانفروشي را نتيجه و توليد روابط اجتماعي، اقتصادي و رواني بين انسانها ميدانند. به اعتقاد دكتر موسي عنبري- جامعه شناس- گرانفروشي ناشي از بحرانهاي درون جامعه و برخي روابط ناسالم و آشفتگيهاي خرد موجود در روابط اجتماعي افراد است.
اين جامعه شناس معتقد است كه تورم از برنامههاي كلان اقتصادي كشور نشأت ميگيرد و اينكه عوام گرانفروشي را ناشي از تورم موجود در جامعه و دنيا ميدانند، سخني ناصحيح است.
بين مفهوم گرانفروشي و تورم تفاوت وجود دارد. به لحاظ اقتصادي تورم مفهومي بر اقتصاد كلان است و گرانفروشي مفهومي بر اقتصاد خرد. بدين معني كه گرانفروشي از به هم ريختگي روابط اجتماعي به وجود ميآيد. نظارت و كنترل بر فروشندهها و خريداران، يعني نظارت بر عرضه و تقاضا موجب كنترل وضعيت بازار و به تبع آن نبود گرانفروشي خواهد شد. در كشورهاي غربي با توجه به ذوق و سليقه مردم بر خريدها نيز نظارت ميشود. ناامني در احساس حاكميت سليقه و علايق شخصي بر برنامههاي اقتصادي باعث شده است كه بخشهاي خصوصي و خردهفروشي نيز در فضايي ناامن قرار گيرند. احساس ناامني در فعاليتهاي اجتماعي خود به خود رفتارهاي نابهنجار اقتصادي از جمله گرانفروشي را دامن ميزند و اين مسئله از حيث نابهنجاري اجتماعي نوعي خلاف عرف نيز محسوب ميشود.
در كشور ما بوروكراسي به معناي مديريت دقيق، شايسته متمركز و با نظارت وجود ندارد. خويشاوندگرايي و دوستگرايي در سيستمهاي اداري جامعه آميخته شده است، لذا قوانين نظارتي به خوبي اجرا نميشود. در جوامع سنتي به دليل زياد نبودن عرضه و تقاضا، مردم بر اقتصاد خود مسلط بودند؛ به همين دليل افراد بر بازار كنترل داشتند. امروزه به اين علت كه مصرفگرايي زياد شده است، به تبع آن، توليد نيز افزايش پيدا كرده و بايد قوانيني دقيق و ظريف نيز در اين رابطه وجود داشته باشد كه از گرانفروشي پيشگيري شود اما امروزه به دليل اين خلاءهاي قانوني شاهد رفتارهاي نابهنجاري چون، گرانفروشي هستيم.
اين استاد دانشگاه تهران بر اين باور است كه به دليل تنوع زياد كالاها، ذهن انسان ياراي حركت به موازات اين تغييرات را ندارد. بدين معنا كه ورژنها و مدلهاي مختلف يك كالا آنقدر با سرعت وارد بازار ميشوند كه براي عوام، دانستن چنين اطلاعاتي در مورد همه كالاها وجود ندارد. اين نبود آگاهي عوام و عدم شناخت و آگاهي بر بازار، به دليل تخصصي شدن كالاها موجب ميشود كه در اين فضاي ناآگاهي گرانفروشي توليد شود و در اين گرانفروشي، فقط اين خريدار نيست كه متضرر ميشود؛ بلكه فروشنده نيز زيان ميبيند چون او نيز هنگام خريد كالايي ديگر همين بلا بر سر او آمده و اين تسري در جامعه موجب گرانفروشي عمومي در سطح جامعه خواهد شد.
عنبري معتقد است: زماني كه در جامعه پولگرايي، تجملگرايي و دنيا پرستي در رفتار آدمها زياد به چشم بخورد و از طرفي مايل باشند كه ره صد ساله را يك شبه طي كنند؛ مردم بيشتر به سمت گرانفروشي ميروند و تنها چيزي كه ميتواند بر افراد مؤثر واقع شود از طرفي تعهدهاي دروني آنها خواهد بود و از سويي ديگر كنترل و نظارت محدودكننده افراد گرانفروش.
اين استاد جامعهشناسي معتقد است: پس از هر برنامه اقتصادي، قطعاً تغييري در روند زندگي افراد جامعه به وجود خواهد آمد و شكلي از تورم ايجاد ميشود. لزوماً بعد از هدفمند كردن يارانهها نيز بخشي از اقتصاد جامعه دچار معضل گرانفروشي خواهد شد و اين شكل از تورم كه دست دولت نيست شكل اجتماعي آن است زيرا روابط اجتماعي و ناامنيها باعث گرانفروشي خواهد شد.
براي هر برنامه توسعه نياز به گروههاي مردمي است. در اين برنامه اقتصادي نيز كه براي بهبود شرايط كشور رقم ميخورد، جايگاه فعاليت مردم امري بديهي است. با خودكنترلي و نظارت بر قيمت كالاها و اعلام به مراجع ذيصلاح، در صورت مشاهده گرانفروشي، كمكي مؤثر در اين راه خواهد بود.
