نگاهی به تدوین چشم‌انداز مراکز حوزوی

حوزه با پیشرفت جهانی هماهنگ می‌شود

سید علی اصغر حسینی - تأكید مقام معظم رهبری بر تدوین چشم‌انداز مراکز مختلف کشور، اگر چه با صراحت مراکز حوزوی را در نظر نداشت اما برخی از مراکز حوزوی مانند مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی با مدیریت آیت الله مصباح یزدی، با همین اشاره، چشم‌انداز خود را تدوین و نهایی کردند، شاید این گونه تلاش‌ها بود که در دیدار مقام معظم رهبری با مسئولان این مؤسسه فرمود: «این مؤسسه خوب، جامع و کامل می‌تواند از لحاظ تلاش پیگیر، خستگی ناپذیر، خالصانه و عالمانه الگویی برای حوزه باشد». اما مدیران ارشد دیگر مراکز حوزوی نیز گام‌های ابتدایی تدوین چشم‌انداز خود را آغاز کرده بودند که در هشتم آذر 86 با صراحت خواستار تدوین برنامه چشم‌انداز و برنامه 20 ساله برای حوزه‌های علمیه شدند. آنچه می‌خوانید گزارشی کوتاه از مراحل تدوین چشم‌انداز مرکز مدیریت حوزه علمیه قم و دیگر مراکز حوزوی است. ‌تلاش‌های اولیه برای تدوین چشم‌انداز 20 ساله حوزه، از سال 84 یعنی دو سال قبل از سخنان مقام معظم رهبری آغاز شده بود، در آن سال اعلام شد که « پیش نویس سند چشم‌انداز 20 ساله حوزه علمیه با بیش از 800 جلسه کارشناسی با حضور 65 کارشناس حوزوی و دانشگاهی پس از قریب 30 هزار ساعت، کار کارشناسی تدوین شده است.» اهمیت این سند و تأثیرات بنیادین آن در حوزه‌های علمیه تشیع در سراسر جهان، حساسیت‌های فراوانی در تدوین این سند ایجاد کرده بود و دقت فراوان در تدوین این سند تاریخی را ضروری ساخته بود. تدوین ابتدایی این سند در دوران مسئولیت حجت‌الاسلام حسینی بوشهری مراحل نهایی خود را گذراند ولی زمان امکان ارسال آن به شورای عالی حوزه را فراهم نکرد. از سوی دیگر لازم بود تغییراتی در ساختارهای حوزه برای ایجاد زیرساختارهای مرتبط با چشم‌انداز نیز فراهم شود، یک ماه بعد از سخنان مقام معظم رهبری در دی ماه 86، آیت‌الله یزدی، رئیس جامعه مدرسین درباره تأخیر در تدوین چشم‌انداز گفت: «مسأله ترسیم چشم‌انداز حوزه علمیه را در دستور کار قرار داده است، اما به خاطر تغییر در ساختار شورای عالی حوزه این کار متوقف شده است ». با تعیین اعضای جدید شورای عالی حوزه و انتخاب آیت الله مقتدایی به عنوان مدیر جدید حوزه، تدوین چشم‌انداز حوزه بار دیگر در دستور کار قرار گرفت. مدیر جدید حوزه در مراسم معارفه خود، یکی از مهم‌ترین اولویت‌های خود را «تدوین چشم‌انداز 20 ساله حوزه » اعلام کرد. با سرعتی بی‌نظیر و قابل تحسین، پیش‌نویس چشم‌انداز 20 ساله حوزه علمیه قم، 8ماه بعد از این سخنان تنظیم شد و در یک ماه بعد از آن نیز کارگروه‌های تخصصی در 5 محور آموزش، پژوهش، تبلیغ، تهذیب و برنامه ریزی، کمیت بخشی به بخش‌های چشم‌انداز حوزه را آغاز کردند. جزئیات چشم‌انداز حوزهدر این پیش نویس آمده است «حوزه علمیه نهادی خواهد بود که در استمرار حرکت نبی‌مکرم اسلام و اهل بیت طاهرین معلم، مروج و حافظ اسلام باشد و به صورت فعال، الهامبخش و تأثیرگذار، روز آمد و سامان یافته نقش خود را در گستره جهان ایفا کند. در این شرایط حوزه علمیه آرمانی به مثابه خورشید پایدار اسلام با ابزار، روش‌ها و زبان روز به شرح زیر ایفای نقش خواهد کرد: 1- تربیت کننده فقها و دانشمندان حافظ اسلام و رهبران دینی در جهان 2- الگو و نقش آفرین در رشد معنوی و اخلاقی جوامع 3- پیشگام در تفقه در دین و عرضه کننده دانش کمال آفرین بشری 4- بهره مندی از مبلغان فعال و بهنگام در هدایت بشری 5- احیاگر حکومت اسلامی‌در جهان و بستر ساز ظهور منجی عالم بشریت 6- پرچمدار نوسازی فرهنگ و تمدن اسلامی‌در عرصه جهانی، در بخش «راهبرد» این پیش نویس بر توسعه فراگیر کمی، کیفی و متوازن با استفاده از نهادسازی مبتنی بر مراکز مأموریت گرا (مجتمع‌های جامع حوزوی) و تحکیم مرکزیت حوزه علمیه قم به منظور استقرار کامل نظام اسلامی‌در ایران و سایر مناطق مستعد و احیای فرهنگ و تمدن اسلامی‌و پیشبرد نهضت جهانی انتظار تأكید شده است. تعریف حوزه علمیه، تعیین رسالت حوزه علمیه در 6 بند، تعیین اهداف کلان و کیفی حوزه علمیه در 8 بند، تدوین سیاست‌های حوزه در 15 بند به همراه بررسی نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای محیط داخلی حوزه بخش‌های دیگر این چشم‌انداز را تشکیل می‌دهند.» این پیش نویس جهت بررسی مقدماتی از سوی آیت الله مقتدایی به شورای عالی حوزه ارسال شد، این شورا نیز با تدوین نقطه نظرات خود، این پیش‌نویس را به مرکز مدیریت حوزه عودت داد تا مراحل تکمیل آن پیگیری شود. تغییرات در شورای عالی و مرکز مدیریت حوزه، روند تدوین این چشم‌انداز را کند کرده است، این تغییرات اگر چه ضروری است اما شاید مقدمه همه این تغییرات را باید در تدوین چشم‌انداز جست‌وجو کرد، چشم‌انداز حوزه «نقشه راه » است و ابزار حرکت در این مسیر، ساختارهای مدیریتی خواهند بود. سرعت بخشی همراه با آینده نگری مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، اگر چه متولی حوزه‌های علمیه برادران در سراسر کشور است، اما به عنوان «نماد حوزه» شناخته می‌شود و برنامه‌های آن تأثیر فراوانی بر فعالیت‌های همه مراکز حوزوی دیگر دارد. تدوین چشم‌انداز 20 ساله برای این مهم‌ترین مرکز حوزوی نیز، بستر مناسبی ‌را برای تدوین چشم‌انداز دیگر مراکز حوزوی فراهم خواهد کرد. تدوین نهایی این چشم‌انداز، مهم‌ترین سند حوزوی در تاریخ تحولات حوزه خواهد بود که نتیجه آن حداقل در یک قرن آینده حوزه باقی خواهد ماند، این موضوع اهمیت سند را بسیار افزون کرده است، اما حوزه نشان داده که می‌تواند پرچمدار حرکت‌های بزرگی باشد. مقام معظم رهبری در ضرورت سرعت بخشی همراه با آینده نگری در تحولات حوزوی می‌فرمایند: «اگر امروز ارکان حوزه یعنى مدیران، صاحبنظران، اساتید، برجستگان همت بکنند، درست فکر کنند و برنامه‏ریزى کنند، حوزه 20 سال دیگر از لحاظ سطح و عمق و عرض و طول و توسعه‏ نفوس، از حالا به مراتب بهتر خواهد بود. اگر حالا ما پیش‏بینى نکنیم، نه؛ هیچ معلوم نیست حوزه قمى در آینده با همین عرض و طول فعلى هم وجود داشته باشد.»سند چشم‌انداز علوم انسانیتدوین سند چشم‌انداز علوم مختلف انسانی توسط انجمن‌های علمی‌حوزه نیز بخش دیگری از فعالیت‌های صورت گرفته برای تدوین چشم‌انداز در حوزه‌های علمیه است، تلاش برای تدوین چشم‌انداز معرفت شناسی توسط انجمن معرفت شناسی و تدوین نهایی چشم‌انداز علوم قرآنی توسط انجمن قرآن پژوهان بخشی از این تلاش‌هاست. حجت الاسلام معلمی،‌دبیر انجمن معرفت شناسی حوزه علمیه قم نیز در این باره گفت: تدوین چشم‌انداز 20 ساله معرفت شناسی در حوزه‌های علمیه در دستور کار این انجمن قرار گرفته و تاکنون نیز چند جلسه مقدماتی در این زمینه برگزار شده است. در این جلسات محتوای این چشم‌انداز تدوین و برای تدوین نهایی به کمیته تدوین فنی چشم‌انداز ارائه خواهد شد. پیش‌بینی می‌شود مرحله اول تدوین این چشم‌انداز در 6‌ماهه دوم سال جاری به اتمام برسد. حجت الاسلام رضایی دبیر انجمن قرآن پژوهشی حوزه علمیه قم نیز درباره سند چشم‌انداز فعالیت‌های قرآنی در حوزه گفت: چشم‌انداز بیست ساله تدوین شده است و امیدواریم با تصویب نهایی این طرح در مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، شاهد تحولی عظیم در فعالیت‌های قرآنی حوزه‌های علمیه سراسر کشور باشیم. چشم‌انداز مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران نیز مدیریت مدارس علمیه خواهران سراسر کشور را برعهده دارد. این مرکز نیز تدوین سند چشم‌انداز «حوزه‌های علمیه خواهران » خود را به اتمام رسانده و بخش‌هایی از آن نیز به تصویب شورای معاونین این مرکز رسیده است. منصور علم الهدی مسئول دفتر مطالعات راهبردی مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اعلام این مطلب گفت: این سند چشم‌انداز در محورهایی چون آرمان‌ها، مأموریت‌ها و اهداف حوزه‌های علمیه خواهران سراسر کشور تدوین شده است. هم اکنون تدوین برنامه 5 ساله مرکز آغاز شده که پیش‌بینی می‌شود تا پایان سال تدوین آن به پایان برسد. مجموعه این دو سند به عنوان اسناد راهبردی و عملیاتی مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران، پس از تدوین به شورای عالی حوزه ارسال خواهد شد.حجت الاسلام جمشیدی قائم مقام مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران نیز در این باره به خبرنگار مهر گفت: در بخش اول این سند، اهداف و سیاست‌های حوزه‌های علمیه تدوین شده بود که در شورای معاونین مرکز به تصویب رسیده و تدوین بخش دوم آن نیز آغاز شده است. پس از اتمام تمامی‌مراحل این طرح، این چشم‌انداز برای تصویب نهایی به شورای عالی حوزه ارسال خواهد شد. تدوین چشم‌انداز 5، 10، 20 ساله مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه به همراه تدوین مراحل طرح آغاز شده و پیش‌بینی می‌شود در پایان سال 86، چشم‌انداز 5 ساله حوزه‌های علمیه خواهران به صورت نهایی تدوین و تصویب شود. مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهانتصویب سند نهایی «چشم‌انداز حوزه‌های علمیه» در شورای عالی حوزه، علاوه بر «هماهنگ‌سازی مراکز حوزوی با شتاب تحولات و پیشرفت علمی‌جهان» بستر مناسبی‌ را برای تدوین این چشم‌انداز در دیگر مراکز حوزوی مانند مرکز مدیریت حوزه علمیه فراهم می‌کند. حجت الاسلام محمد حسن مظاهری مسئول دفتر آیت الله مظاهری، مدیر مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهان با تأكید براین مطلب گفت: با توجه به مرجع بودن حوزه علمیه قم و تدوین چشم‌انداز 20 ساله این حوزه، در انتظار تصویب این چشم‌انداز در شورای عالی حوزه علمیه هستیم تا براساس آن، چشم‌انداز مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهان تدوین شود. در تدوین این چشم‌انداز علاوه بر تدوین برنامه 20 ساله حوزه، برنامه‌ها 5 ساله تدوین و به صورت سالانه اجرایی خواهد شد. تدوین چشم‌انداز همکاری حوزه‌و
‌آموزش و پرورش همزمان با تدوین چشم اندازهای درون حوزوی، برنامه‌های بلند مدت همکاری میان حوزه و دیگر مراکز علمی‌کشور نیز در دست تدوین است، به عنوان نمونه می‌توان از تدوین سند همکاری حوزه و آموزش و پرورش نام برد، حجت الاسلام احمدی معاون دفتر همکاری‌های حوزه و آموزش و پرورش گفت: تدوین نسخه سوم سند چشم‌انداز همکاری حوزه و آموزش و پرورش با هدف نهایی کردن تدوین این سند در دفتر همکاری‌های حوزه و آموزش و پرورش آغاز شد. نسخه اول این چشم‌انداز در همایش دبیران کمیته‌های ستادی همکاری‌های حوزه و آموزش در سال گذشته و نسخه دوم آن در همایش این دبیران در تهران بررسی شد و با جمع بندی این نظرات، نگارش سوم سند چشم‌انداز حوزه و آموزش و پرورش در حال تدوین است. وی افزود: در این سند موضوعاتی چون اهداف همکاری‌ها، اهداف بلند مدت، نقاط ضعف و قوت همکاری‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها در همکاری میان دو نهاد کلان فرهنگی حوزه و آموزش و پرورش تدوین خواهد شد.