پرواضح است که در یک اقتصاد رقابتی مهمترین عامل بقا و سودآوری یک صنعت، هزینه تمام شده تولید میباشد. هماکنون با توجه به رقابتی شدن روزافزون اقتصاد جهانی لزوم کاهش هزینههای تولید در صنایع داخلی و صادراتی بیش از پیش احساس میشود.
در یک اقتصاد رقابتی مهمترین عامل بقا وسودآوری یک صنعت، هزینه تمام شده تولید میباشد. هماکنون با توجه به رقابتی شدن روزافزون اقتصاد جهانی لزوم کاهش هزینههای تولید در صنایع داخلی و صادراتی بیش از پیش احساس میشود.
در این مسیر توجه به کاهش ضایعات حین تولید اهمیت دارد. حال آنکه با توجه به ساختار سنتی و وارداتی بودن تکنولوژیهای تولیدی و با وجود محدود بودن منابع و اتلاف بیش از اندازه آن در مسیر تولید تاکنون به این امر توجه چشمگیری نشده است.
ضایعات اقتصادی در پروسه تولید و مصرف شامل موارد گوناگونی میشود و در عین حال راهکارهای متفاوتی برای رفع آنها وجود دارد.
1- برنامه کنارگذاری کشت محصول
پرداخت سوبسید به برخی محصولات کشاورزی، باعث میشود که این محصولات بیش از حد بهینه تولید شود. از این رو بخشی از محصول از بین رفته و این مساله باعث میشود از یک طرف هزینه حمایت بسیار بالا برود و وزن بیشتری بر بودجه تحمیل شود و از طرف دیگر مشکلات محیط زیستی بهوجود بیاید. در موردی مشابه در اتحادیه اروپا، دولتها تصمیم گرفتند برای جلوگیری از ایجاد مازاد محصول و جلوگیری از کاهش ضایعات با کشاورزان وارد گفتوگو شده و به آنها پیشنهاد نمودند که مقداری از سطح زیرکشت محصول یا کل آن را در قبال پرداخت جبرانی کنار بگذارند. با اجرای این سیاست مقدار زیادی از مازاد محصول کاهش یافت و بنابراین باعث شد که متعاقب آن ضایعات محصول نیز کاهش یابد.
با استفاده از این تجربه باید سیاستگذاران کشاورزی برای جلوگیری از ضایعات به کشاورزان برنامه کنارگذاری برخی از سوبسیدها و حمایتها را پیشنهاد نمایند، در حال حاضر در ایران در بعضی از محصولات مانند پیاز و سیب زمینی و گوجه فرنگی مازاد وجود دارد که این امر موجب میگردد مقداری از این مازاد در انبار یا در زمین از بین برود.
2- سیاستهای کاهش هزینه مبادله
هزینه مبادله بسیار بالا در بخش کشاورزی باعث افزایش ضایعات میشود به عبارت دیگر، مبادله نهایی در زمانی که محصول برداشت میشود تا زمانی که به دست مصرفکننده نهایی میرسد، بایستی پروسه طولانی را طی نماید. این مساله باعث ایجاد دو مشکل میشود: اولاً وجود واسطههای گوناگون، حملونقل جادهای، انبارداری نامناسب، فقدان سردخانه و ... موجب میشود که مقداری از محصول از بین برود. ثانیاً مراحل گوناگون ارسال محصول از مرحله برداشت تا مصرف موجب میشود هزینه مبادله بسیار بالا برود و باعث شود که این هزینه مبادله بالا برای کشاورز به یک معضل اساسی تبدیل شود. برای این منظور سیاستهای کاهش هزینه مبادله از جمله ایجاد تعاونیها، یا تسهیل در فرآیند بازاری شدن محصولات کشاورزی میتواند کمک کند.
3- افزایش کیفیت بستهبندی
یکی از روشهایی که همیشه در سطح جهان برای جلوگیری ضایعات و جلب رضایت مشتری در حال تحول بوده، بستهبندی محصولات غذایی است. در حقیقت بستهبندی نقش اصلی را در ایجاد ارزش افزوده ایفا میکند. به طور مثال چند محصول غذایی کشورمان به دلیل ضعف بستهبندی بعد از صدور از کشور به وسیله کشورهای واسط مجدداً صادر میشود که به طور نمونه میتوان از خرما، زعفران، خشکبار، خاویار و غیره نام برد.
4- کاهش ضایعات از طریق بازاریابی مناسب
اگر به فرآیند بازاریابی توجه کافی داشته باشیم ضایعات بهاندازه خیلی زیادی کاهش خواهد یافت. با توجه به اینکه مصرف خام برای کلیه محصولات اندک است و باید سیکل طرحهای صنایع تبدیلی را طی کنند، همواره اینگونه محصولات از ناحیه تولیدات نامناسب و بازاریابی غیر اصولی آسیبپذیر هستند.
بسیاری از این طرحها به دلیل نبودن بازارهای مناسب با شکست روبهرو میشوند، زیرا اگر این صنایع فروش خوبی نداشته باشد نمیتواند رشد مناسب داشته باشد و در نهایت به رکود میرسد. وظیفه متخصصان بازاریابی در مورد ضایعات محصولات کشاورزی، تعیین و تشخیص مکانهایی در زنجیر بازاریابی است که ضایعات به میزان زیادی رخ میدهد و ارتباط موقعیت و وضعیت ضایع شدن محصول با کل زنجیره بازاریابی نیز بااهمیت است. سیاست دولت باید در راستایی قرار بگیرد که هزینه مبادله به نحو چشمگیری کاهش یابد. بنابراین باید تسهیلات لازم را در جهت فراهم آوردن اطلاعات شفاف قیمت محصولات کشاورزی، حملونقل جادهای ریلی و هوایی، اعتبارات بانکی، میادین میوه و تره بار و ... ممکن سازد.
از طرف دیگر ضرورت دارد دولت از طریق ابزارهایی مانند کاهش سوبسید بعضی محصولات غذایی و تعیین قیمت تضمینی، از ضایعات جلوگیری نماید. آنچه در این مقوله مهم است راهکارهای عملی است: یعنی ضمن اینکه به تولیدکننده و مصرفکننده کمترین صدمه برسد از ضایعات نیز جلوگیری شود. مساله کیفیت بستهبندی و برقراری بازاریابی مناسب از جمله موارد مهم در کاهش ضایعات هست. در این مورد لازم است نهادهای نظارتی و صنفی، سازمانهایی را که وظیفه آنها کنترل کیفی محصولات و نظارت بر استاندارد بودن محصول، نظارت بر انبارها و سردخانهها، تعمیر و نگهداری جاده نظارت بر تولید ماشینآلات است و سازمانهای تولیدی و بازاریابی، استانداردهای در نظر گرفته شده را جهت کاهش ضایعات رعایت نمایند در غیر اینصورت از فعالیتهای آنها جلوگیری نماید.
