صغری خیلفرهنگ
موجودیت کتابخانه به تأسیس دفتر ادبیات انقلاب اسلامی بازمیگردد. دفتر ادبیات انقلاب اسلامی در سال 1372 ش با هدف تولید منابع ادبی- تاریخی با موضوع انقلاب اسلامی در حوزه هنری تأسیس شد. اما خیلی زود به حوزه تاریخ تکیه زد چون روشن گردید فاصله ایجاد شده با رخدادهای انقلاب اسلامی، امکان شکلگیری قالبهای دیگر را کمرنگ کرده است. ایجاد واحدهای زیرمجموعهای دفتر ادبیات انقلاب اسلامی از قبیل واحد فرهنگ ناموران معاصر ایران، واحد تدوین تاریخ انقلاب اسلامی و واحد تاریخ شفاهی که هر کدام در زمینه تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی فعالیت پژوهشی میکردند، سبب شد تا در همین راستا تهیه مهمترین عنصر تحقیق و پژوهش یعنی منابع مکتوب و غیرمکتوب کتابخانهای مدنظر قرار گیرد.
منابع و مراجع کتابخانه: متعاقب همین تهیه منابع در دو بخش اساسی و مهم یعنی کتاب و نشریات اقدام شد و به تدریج کتابخانهای شکل گرفت. کمبود امکانات مالی و فیزیکی و همچنین نوع و شیوه کار دفتر ادبیات انقلاب اسلامی ایجاب میکرد تا کتابخانه سرویسدهی داخل داشته باشد و پژوهشگران و نویسندگان داخلی حوزه هنری و بعضاً مراجعهکنندگان از بیرون و نهادهای مختلف را تحت پوشش خود قرار دهد.
افتتاح کتابخانه: با تشکیل ستاد بزرگداشت سیامین سالگرد انقلاب اسلامی در سال 1387 ش در حوزه هنری و توجهاتی که این ستاد به کتابخانه بهعنوان عنصر آگهی بخش در زمینه پیدایش انقلاب اسلامی داشت این کتابخانه تجهیز شد و در دهه فجر همزمان با آغاز جشنهای پیروزی انقلاب اسلامی در 13 بهمن 1387 رسماً راهاندازی و افتتاح شد تا پژوهشگران عرصه انقلاب و تاریخ معاصر ایران به سهولت بتوانند از این مجموعه خطیر بهره کافی ببرند.
منابع موجود در کتابخانه: در این کتابخانه حدود 8000 عنوان در یازده هزار و پانصد جلد کتاب با محوریت انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر جمعآوری شده است. اهمیت گردآوری اطلاعات برا انجام پژوهشها و طرحهای تحقیقاتی دفتر ادبیات انقلاب اسلامی سبب گردیده در کنار گردآوری کتاب، جمعآوری نشریات مرتبط با کار پژوهش در دستور کار قرار گیرد. بدین ترتیب خرید و بهرهگیری از نشریات قدیمی و تعطیل شده از عصر ناصری تا سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی که هر کدام دریایی از اطلاعات و دادههای خام تحقیقاتی و مطالعاتی را در خود جای دادهاند. در حال حاضر 500 عنوان نشریه در قالب یکصد هزار شماره در کتابخانه موجود است. افزون بر کتاب و نشریه، از سوی گروه ترجمه و پژوهش منابع خارجی دفتر ادبیات انقلاب اسلامی مجموعهای نزدیک به شش هزار عنوان مقاله خارجی و بیش از هزار و سیصد عنوان کتاب خارجی به زبانهای انگلیسی، فرانسه، آلمانی، روسی و عربی در حوزه تخصصی تاریخ انقلاب اسلامی فراهم شده است که از این تعداد نزدیک به نیمی از مقالات و قریب به دویست عنوان از کتابهای گردآوری شده به فارسی ترجمه شدهاند. البته ناگفته نماند بخشی از آثار گردآوری شده این گروه را در کمتر کتابخانهای میتوان سراغ گرفت که از آن جمله میتوان به گردآوری مجموعه بیش از پنجاه سال هفتهنامه تایم از آغاز جنگ جهانی دوم تا پایان قرن بیستم میلادی اشاره کرد. با ورود لوحهای فشرده به بازار نشر و عرصه پژوهش، تولید اینگونه آثار نرمافزاری از رونق روزافزونی برخوردار گشته است. کتابخانه با درک ضرورت توجه به آنها برای تقویت منابع به خرید آنها در زمینههای پژوهشی اقدام نموده و حجم قابل توجهی را فراهم ساخته و به کتابخانه افزوده است. در این میان تعدادی از آنها نیز حاوی شمارههای متعدد نشریات احیا شده به صورت الکترونیکی است.
اما از بارزترین موجودی کتابخانه دایرهالمعارفها، دانشنامهها و فرهنگنامههای منتشره به زبانهای فارسی، عربی و انگلیسی در موضوعات پژوهشی است. این دسته آثار همواره محل رجوع پژوهشگران همانند ابزار اولیه برای هرگونه تحقیق در زمینههای یاد شده بوده است. حاصل تلاشهای کتابخانه در این زمینه، گردآوری بیش از 25 عنوان دایرهالمعارف و دانشنامه است که در مجموع بیش از 250 جلد کتاب گشته است.
نحوه تهیه منابع:
گوهریان میگوید: هر ساله با برپایی نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران که علاوه بر ناشرین داخلی و تهرانی، ناشرین خارجی و سایر شهرها حضور پیدا میکنند و متمرکز هستند و نمایشگاه به دلیل سهولت دسترسی به ناشرین شهرستانی و خارجی، مرجع مناسبی برای تهیه منابع محسوب میشود. کارشناسان کتابخانه به همراه اعضای شورای خرید کتاب کتابخانه به صورت تمام وقت در ایام برپایی نمایشگاه حضور پیدا میکنند و بخش اعظم نیازهایشان را تهیه میکنند. افزون بر نمایشگاههای کتاب، در تهران مجمعی با عنوان گروه «مهتاپ» فعالیت میکنند که عبارت اختصاری «مجمع هماهنگی تاریخپژوهان و مراکز اسنادی» است. مرکز اسناد انقلاب اسلامی،مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام(ره)، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، مرکز بررسی اسناد تاریخی، دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، بنیاد تاریخ ایران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، و موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و موزه عبرت تشکیلدهنده این گروه هستند که در زمینه انقلاب اسلامی فعالیت میکنند. اعضای این گروه منشوراتشان را با یکدیگر مبادله میکنند. دفتر ادبیات انقلاب اسلامی نیز بهعنوان عضو این گروه به این کتابها دسترسی پیدا میکند، علاوه بر این از طریق نشریات و سایتهای کتابداری کتابهای مورد نظر گزینش و خریداری میشود.
بررسی زمینهها و مقدمات شکلگیری انقلاب اسلامی نیازمند توجه به وقایع دوران مشروطه و عصر رضاخان و محمدرضا شاه پهلوی است. کتابخانه با توجه به این نکته منابع موجود این دورهها را گردآوری و تهیه نموده است. برهههای مهم و اساسی و نقاط عطف تاریخ انقلاب اسلامی نیز از توجه مضاعف کتابخانه در امر گردآوری منابع برخوردار گردیده است. برهههایی همچون قیام 15 خرداد 1342، سالهای نهضت امام خمینی، فعالیت نیروهای مختلف اجتماعی و سیاسی در مبارزه علیه رژیم پهلوی و روزها و حوادث سرنوشتساز 1356 و 1357 شمسی تا پیروزی انقلاب اسلامی در 22 بهمن 1357، همچنین حوادثی از قبیل حادثه خونین 17 شهریور تهران، مبارزات شهرهای قم، تبریز، شیراز، مشهد و دیگر شهرهای ایران علیه رژیم پهلوی، قضایای تبعید امام به نجف و سپس نوفللوشاتو و دهها و صدها حادثه و واقعه مهم زمینهساز انقلاب اسلامی موضوعات منابع کتابخانه را تشکیل دادهاند. تهیه منابع در موضوعات مطروحه کتابخانه تخصصی انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر دفتر ادبیات انقلاب اسلامی را از منحصربهفردترین کتابخانههای ایران نموده است.
وجه تمایز مخاطبان این کتابخانه با کتابخانههای عمومی مخاطبان کتابخانههای تخصصی با کتابخانههای عمومی وجه تمایزی دارند و آن این است که افرادی که به کتابخانه تخصصی مراجعه میکنند، پژوهشگرانی هستند که درباره موضوعی خاص، تحقیقاتشان را انجام میدهند. این کتابخانه هم از این قاعده مستثنی نیست چرا که علاوه بر پژوهشگران تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی، دانشجویان دانشگاههای مختلف حتی بعضاً از دانشجویان دانشگاههای خارج از تهران به این کتابخانه مراجعه میکنند و افزون بر دو قشر پژوهشگر و دانشجو، علاقهمندان به حوزه انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر نیز مخاطبان کتابخانه هستند.
سرویسدهی برای برپایی همایشها و کنگرهها و برپایی نمایشگاههای تخصصی در موضوعات انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر هم از دیگر فعالیتهای این کتابخانه است.
امروزه برپایی و ایجاد وبسایت برای مراکز پژوهشی و مطالعاتی از ضروریترین ابزارهای علمی محسوب میشود، از اینرو آرمان کتابخانه این است که وبسایتی فعال و پویا برای کتابخانه ایجاد شود تا مراجعان و تمامی مخاطبان به صورت مجازی نیز از این کتابخانه بهرهمند شوند. البته ناگفته نماند که کتابخانه، به این موضوع، با نگاهی کارشناسانه نظر انداخته است تا با بهرهگیری از یک گروه علمی مجرب، موضوعات و شاخصهای اصلی مطالعه و پژوهش در حوزه انقلاب اسلامی را تعیین و با ایجاد وبسایت به مفهوم واقعی کتابخانهای فعال و کارآمد را برای مراجعان ترسیم کند.
در حال حاضر صرفنظر از افزایش کمی و کیفی منابع این کتابخانه در موضوعات انقلاب اسلامی اعم از زمینهها، وقایع و پیامدها تلاشمان بر آن است تا در عرصه الکترونیکی شدن کتابخانه، همت کافی به خرج داده شود، به عبارت دیگر قصد ما این است تا کتابخانه حاضر به مرکزی قابلقبول برای پژوهش در زمینه یاد شده با استفاده از امکانات تحقیقی، به روز شده و دایره خدماتدهی آن گستردهتر شود. کتابخانه در حال حاضر در حال ویرایش برنامه نرمافزاری است که قابلیت جستوجوی شناسنامهای کتاب را دارد و امیدواریم با ویرایش برنامه، سطح خدماتدهی این برنامه را افزایش دهیم.
روزهای مراجعه
کتابخانه تخصصی انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر دفتر ادبیات انقلاب اسلامی حوزه هنری همهروزه پذیرای مراجعین محترم و پژوهشگران عرصه تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی است و وجه تمایزی که با سایر کتابخانههای تخصصی دارد، این است که نظام دسترسی به منابع در این کتابخانه به صورت سیستم باز اداره میشود چون اعتقاد ما بر این است که کسی که به کتابخانه تخصصی مراجعه میکند، با مراجعهکننده کتابخانه عمومی دارای فرق اساسی است. معمولاً پژوهشگرانی که متخصص موضوع خاصی هستند، به این کتابخانههای تخصصی مراجعه میکنند. باور داریم که افراد ارزش منابع را بهتر درک میکنند و برای اینکه پژوهش این افراد، از لحاظ علمی غنیتر باشد به منابعی غیر از منابع مورد نظرشان نیز دسترسی پیدا میکنند. تعدد و تکثر منابع در این نوع نظام دسترسی به مراتب بیشتر است. تناسب بین مخاطب و منابع، از مزایای کتابخانه باز است و محدودیت زمانی در مطالعه منابع در سیستم باز مطرح نیست یعنی به این صورت نیست که شخصی یکی دو کتاب را امانت بگیرد و در مدت دو هفته آن را مطالعه کند. بلکه میتواند هر روز به کتابخانه مراجعه و از همه منابع استفاده کند.
در زمینه شرایط عضویت نیز کتابخانه با بهرهگیری از تجارب چندین ساله خدمترسانی به مراجعین و لحاظ شرایط پیشرو، آییننامهای را طراحی نموده که افراد با مراجعه به کتابخانه و مطالعه آییننامه و قبول شرایط عضویت میتوانند به عضویت کتابخانه درآیند.
