سپیده جمالیان
نگاه هنر و فرهنگ ایرانی به طبیعت نگاهی معنوی است که فرهنگ ایرانی از نخستین روزهای ظهور آن از زمان زرتشت که هر درخت به مثابه یک بشر بود و تا دورانهای بعدی که میزبان اندیشههای اسلامی شد وجود داشته است، مانند گل لوتوس یا نیلوفر آبی که میگفتند این گل نماد عالم تجلی است که روی آبهای تیره ظهور میکند و بعد شکوفه و گل نیلوفر به وجود میآید.
نیلوفر، نیلپر، پیچک یا لوتوس نام همگانی یک گروه از گلها و گیاهان است که به فارسی گل آبزاد یا گل زندگی یا نیلوفر آبی نامیده میشود و در اساطیر کهن ایرانی نامش گل ناهید بوده است.
این گل سمبل باروری، کامیابی، قدرت، صلح جهانی، زیبایی، تندرستی و مظهر عشق و عبادت است که به عنوان محصول خورشید و آب شناخته میشود؛ زیرا این گل در آب میروید و عاشق خورشید است که با طلوع خورشید باز شده و با غروب بسته میشود.
زیبا ترین نقش این گل در هنر معماری ایران در سر ستون پاسارگاد و تخت جمشید به کار رفته که از وجه استحکام و زیبایی، برجستهترین سازه ایران محسوب میشود. یک نقش از این گل که نشانه پویایی و برکت است در دستان داریوش شاه و خشایار شاه دیده میشود.
در افسانهها و باورهای مردم کهن، نیلوفر سمبل جهان است و لایههای متعدد آن نمایانگر ادوار گوناگون است. در باور آنها هشت گلبرگ نیلوفر نشانه هشت جهت وجود است. هم چنین ظهور این گل از آبهای اولیه که عاری از هر گونه آلودگی بوده نشانه خلوص، پاکی و نیروی بالقوه است که از درون آن نیروی مقدس حیات، دانش و معرفت ظهور میکند. در دوره اسلامی از آن جایی که پیکرهسازی در معماری ممنوع شد در ظاهر این گل تغییراتی ایجاد گردید و شکل و فرم هندسی پیدا کرد.
زیباترین تصویر از گل نیلوفر آبی و برگ آن در اوایل دوره اسلامی، تلفیق این گل با خطوط کوفی است که کتیبههای بسیار زیبایی را در معماری اسلامی پدید آورد. میتوان نتیجهگیری کرد که نقش لوتوس همانند سایر هنرها یک روند تحول و سیر تکاملی در دورههای مختلف باستان به خصوص در دوره اسلامی بوده است و سیر تحول آن باعث شده که از یک هنر آیینی به یک هنر کاربردی تبدیل شود.
گل نیلوفر آبی همه جای زندگی ما هست؛ بر در و دیوار مساجد، بازارها، حمام، نسخ خطی، آثار نگارگری و سرانجام در فرش؛ این گهر دردانه هنر و فرهنگ ما. این روزها در ساخت و سازهای شهری ما، معماران و مهندسان آن قدر در سبکهای غربی غرق شدهاند که نیلوفر آبی را پاک از یاد بردهاند. کار ما شاید این است که میان گل نیلوفر و دقایق پر استرس دنیای مدرن، پی آواز حقیقت بدویم.
