جوان آنلاین: مهدی امیری مدیرکل آموزش‌های شهروندی شهرداری تهران می‌گوید: اصلاح نگرش صرفاً با تکرار توصیه‌ها محقق نمی‌شود، بلکه باید فرهنگ احترام متقابل، رعایت حقوق دیگران و پاسخگویی نسبت به رفتار‌های فردی تقویت شود. شهروند مسئول کسی است که قانون را از خود آغاز می‌کند و در کنار مطالبه حقوقش به تکالیف اجتماعی خود نیز پایبند می‌ماند؛ مشروح گفتوگو با وی را در ادامه می‌خوانید.
قانون‌مداری در زندگی روزمره شهروندان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های فرهنگ عمومی است. با این حال رفتار‌هایی مانند پارک دوبل، توقف در محل ممنوع، نادیده گرفتن حق تقدم عابران پیاده و بی‌توجهی به نوبت در صف‌ها همچنان دیده می‌شود. از نگاه شما چرا آموزش‌های شهروندی هنوز نتوانسته‌اند به تغییر پایدار در رفتار‌های روزمره بخشی از شهروندان منجر شوند؟
یکی از چالش‌های اساسی در حوزه فرهنگ شهروندی فاصله میان آگاهی و عمل است. دانستن قانون ضرورت دارد، اما برای تغییر پایدار رفتار کافی نیست، زیرا قانون‌مداری زمانی به یک هنجار اجتماعی تبدیل می‌شود که شهروند رعایت مقررات را نه صرفاً از سر اجبار، بلکه به‌عنوان مسئولیتی در قبال حقوق و امنیت دیگران بپذیرد. در دوره ششم مدیریت شهری تلاش کرده‌ایم با عبور از آموزش‌های صرفاً نظری موضوعات ملموس زندگی شهری را در کانون برنامه‌ها قرار دهیم. اجرای هشت دوره «پویش بی‌تفاوت نباشیم» با محور‌هایی همچون استفاده از کلاه ایمنی موتورسواران، معاینه فنی خودرو، صرفه‌جویی در مصرف آب، برق و گاز، کاهش تولید پسماند و تفکیک زباله از مبدأ از جمله اقدامات ما در این زمینه بوده است. رویکرد اداره‌کل آموزش‌های شهروندی این است که آموزش باید مستمر، مسئله‌محور و متناسب با نیاز‌های واقعی جامعه باشد. هدف نهایی نیز آن است که پیام‌های آموزشی از سطح اطلاع‌رسانی فراتر بروند و در رفتار روزمره شهروندان از رعایت مقررات ترافیکی تا احترام به حقوق عمومی نمود پیدا کنند.
چرا برخی از ما رعایت قانون را بیشتر وظیفه دیگران می‌دانیم تا مسئولیت خودمان؟
این نگرش از آنجا ناشی می‌شود که گاهی افراد حقوق خود را به‌روشنی مطالبه می‌کنند، اما سهم خود را در حفظ حقوق دیگران کمتر مورد توجه قرار می‌دهند. حال آنکه زندگی شهری بر پایه رابطه متقابل حق و مسئولیت شکل می‌گیرد، همانقدر که انتظار داریم دیگران قانون را رعایت کنند خودمان نیز در برابر امنیت، آرامش و آسایش جمعی مسئول هستیم. در دوره ششم مدیریت شهری یکی از رویکرد‌های ما در آموزش شهروندی تقویت همین نگاه مسئولانه از طریق گفتوگو و مواجهه مستقیم با شهروندان بوده است. برگزاری ایستگاه‌های «گفت‌و‌شنفت» در فضا‌های عمومی با موضوعاتی همچون ترافیک، محیط‌زیست، مدیریت پسماند و بحران فرصتی برای طرح مسائل واقعی شهروندان و تبیین نقش رفتار فردی در کیفیت زندگی جمعی فراهم کرده است. باور داریم اصلاح این نگرش صرفاً با تکرار توصیه‌ها محقق نمی‌شود، بلکه باید فرهنگ احترام متقابل، رعایت حقوق دیگران و پاسخگویی نسبت به رفتار‌های فردی تقویت شود. شهروند مسئول کسی است که قانون را از خود آغاز می‌کند و در کنار مطالبه حقوقش به تکالیف اجتماعی خود نیز پایبند می‌ماند.
رانندگی را می‌توان آیینه‌ای از فرهنگ عمومی جامعه دانست؛ جایی که میزان صبر، احترام به حقوق دیگران و مسئولیت‌پذیری افراد آشکار می‌شود. شهرداری تهران چگونه می‌تواند آموزش‌های شهروندی را از توصیه‌های عمومی درباره رعایت قوانین به تمرین عملی رفتار‌های مسئولانه در معابر و فضا‌های شهری تبدیل کند؟
معابر شهری یکی از روشن‌ترین عرصه‌های بروز فرهنگ عمومی هستند، جایی که احترام به حق تقدم، رعایت مقررات، توجه به عابران پیاده و پرهیز از رفتار‌های پرخطر مستقیماً با ایمنی و حقوق دیگران ارتباط دارد. از این منظر آموزش ترافیکی نباید صرفاً به بیان قوانین محدود بماند، بلکه باید زمینه درک پیامد‌های رفتار و تمرین مسئولیت‌پذیری را فراهم کند. در دوره ششم مدیریت شهری اداره‌کل آموزش‌های شهروندی با اجرای برنامه‌های میدانی و پویش‌های موضوعی تلاش کرده است مفاهیم شهروندی را به مسائل ملموس زندگی روزانه پیوند دهد. پویش «بی‌تفاوت نباشیم» با تمرکز بر موضوعاتی مانند استفاده از کلاه ایمنی موتورسواران و معاینه فنی خودرو نمونه‌ای از تلاش برای تبدیل پیام‌های آموزشی به رفتار‌های قابل مشاهده است. همچنین ایستگاه‌های «گفت‌و‌شنفت» با محور آموزش‌های ترافیکی و سایر موضوعات شهروندی امکان ارتباط مستقیم با مردم و طرح مصادیق واقعی رفتار‌های مسئولانه را فراهم کرده‌اند. در کنار این برنامه‌ها تولید محتوای آموزشی و رسانه‌ای نیز به انتقال ساده‌تر مفاهیم کمک می‌کند. البته تغییر رفتار در حوزه ترافیک نیازمند هم‌افزایی آموزش با اقدامات اجرایی، نظارت و فراهم‌بودن زیرساخت‌های مناسب شهری است. نقش آموزش شهروندی در این میان تقویت درک اجتماعی از قانون و تبدیل رعایت مقررات به بخشی از مسئولیت فردی و جمعی است.
یکی از مشکلات فرهنگسازی این است که بسیاری از آموزش‌ها به نصب بنر، پخش پیام‌های تبلیغاتی و توصیه‌های تکراری محدود می‌شوند. شهرداری تهران برای خروج از این شیوه‌های کلیشه‌ای و طراحی آموزش‌های جذاب، خلاقانه و متناسب با سبک زندگی نسل جوان چه اقداماتی انجام داده است؟
اثربخشی آموزش شهروندی به تنوع قالب‌ها، تناسب محتوا با مخاطب و ارتباط آن با مسائل واقعی زندگی بستگی دارد. به همین دلیل در دوره ششم مدیریت شهری تلاش کرده‌ایم در کنار آموزش‌های میدانی از ظرفیت‌های رسانه‌ای، فرهنگی و مشارکتی برای انتقال پیام‌های شهروندی بهره بگیریم. در حوزه نوجوانان راه‌اندازی کانون نوجوانان محلات شهر تهران و برگزاری پنج دوره نشست کانون ادبی نوجوانان با حضور مرتضی امیری اسفندقه از جمله اقدامات ما برای تقویت مشارکت اجتماعی و استفاده از ظرفیت‌های ادبی و فرهنگی در ارتباط با نسل جوان بوده است. برگزاری مجامع عمومی و نشست‌های فصلی کانون‌های نوجوانان مناطق بیست‌و‌دو گانه و راه‌اندازی دبیرخانه مرکزی این کانون‌ها در منطقه۷ نیز با هدف تقویت شبکه مشارکت نوجوانان دنبال شده است. در حوزه تولید محتوا موشن‌ها و کلیپ‌های آموزشی «شهرآموز» ویژه جنگ و بحران با موضوعاتی همچون آتش‌نشانی، امداد و نجات با محوریت هلال‌احمر، روان‌شناسی و مدیریت فشار‌های روانی در شرایط بحرانی و دیگر آموزش‌های مرتبط با ایمنی تولید شده‌اند. این تولیدات تلاش دارند آموزش‌های ضروری را در قالبی ساده، جذاب و قابل‌دسترس در اختیار شهروندان قرار دهند. همچنین در حوزه رسانه ملی مجموعه «شهر قشنگ» در قالب ۴۰ قسمت ۲۵دقیقه‌ای برای شبکه نسیم و مجموعه «دوقلو‌ها در شهر پنج‌ستاره» در ۹۰ قسمت تولید شده‌اند تا از ظرفیت قالب‌های نمایشی برای انتقال مفاهیم شهروندی استفاده شود. درباره میزان تأثیرگذاری نیز باید میان تعداد برنامه‌ها و تغییر واقعی رفتار تفاوت قائل شد. آمار اجرای برنامه‌ها و شمار مخاطبان گستره فعالیت را نشان می‌دهد، اما سنجش دقیق تغییر رفتار به ارزیابی‌های میدانی، بررسی بازخورد مخاطبان و مقایسه شاخص‌های رفتاری پیش و پس از آموزش نیاز دارد. به همین دلیل توسعه ارزیابی اثربخشی باید در کنار استمرار تولید و اجرای برنامه‌ها مورد توجه قرار گیرد.
شهرداری تهران برای همکاری با آموزش‌وپرورش و دانشگاه‌ها چه برنامه‌هایی دارد تا مفاهیمی مانند رعایت حق تقدم، احترام به حقوق عابران پیاده، حفظ حقوق عمومی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی از سطح آموزش نظری فراتر بروند و به رفتار روزمره تبدیل شوند؟
آموزش شهروندی زمانی می‌تواند به تغییر پایدار رفتار منجر شود که از محیط‌های آموزشی آغاز و در خانه، مدرسه، دانشگاه و فضای عمومی تداوم پیدا کند. از این رو همکاری با نهاد‌های آموزشی و فرهنگی یکی از ضرورت‌های ارتقای فرهنگ شهروندی است. در دوره ششم مدیریت شهری همکاری با آموزش‌وپرورش در اجرای برنامه «شهردار مدرسه» و توسعه فعالیت‌های مشارکتی دانش‌آموزان دنبال شده است. این برنامه با فراهم‌کردن زمینه مشارکت دانش‌آموزان در امور مدرسه آنان را با مفاهیمی همچون مسئولیت‌پذیری، همکاری جمعی و مشارکت در اداره امور آشنا می‌کند. همچنین راه‌اندازی کانون آموزشگران مناطق بیست‌و دو گانه با هدف تقویت ارتباط میان نیرو‌های آموزشی، تبادل تجربه‌های میدانی و شناسایی نیاز‌های محلی انجام شده است. در حوزه کودکان و نوجوانان نیز همکاری با حوزه هنری کودک و نوجوان و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ظرفیت‌های فرهنگی و تربیتی را در خدمت آموزش مفاهیم شهروندی قرار داده است. در حوزه حقوق کودکان و نوجوانان برگزاری سه دوره کارگاه تخصصی «آشنایی با حقوق اطفال و نوجوانان» با همکاری وزارت دادگستری و دبیرخانه مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک نیز از اقدامات این دوره بوده است. درخصوص دانشگاه‌ها اصل اساسی باید پیوند آموزش با تجربه عملی و مسائل واقعی شهر باشد. مفاهیمی مانند حق تقدم، احترام به عابران پیاده و حفظ حقوق عمومی زمانی درونی می‌شوند که افراد فرصت مشاهده، تمرین و مشارکت در حل مسائل شهری را داشته باشند. هدف ما تقویت همین پیوند میان دانش، تجربه و رفتار اجتماعی است.
امروزه فضای مجازی می‌تواند هم به عادی‌سازی قانون‌شکنی کمک کند و هم بستری برای ترویج رفتار‌های مسئولانه باشد. شهرداری تهران چگونه از ظرفیت شبکه‌های اجتماعی، تولیدکنندگان محتوا و چهره‌های تأثیرگذار برای تبدیل قانون‌مداری و رعایت حقوق دیگران به یک هنجار اجتماعی جذاب، به‌ویژه در میان جوانان، استفاده می‌کند؟
شبکه‌های اجتماعی امکان انتقال سریع پیام، روایت تجربه‌های روزمره و گفتوگو با گروه‌های مختلف مخاطبان را فراهم می‌کنند. در حوزه آموزش شهروندی اهمیت این ظرفیت زمانی بیشتر می‌شود که پیام‌ها به زبان مخاطب ارائه شوند و به جای توصیه‌های کلی بر موقعیت‌های ملموس زندگی شهری تمرکز داشته باشند. در دوره ششم مدیریت شهری تولید موشن‌ها و کلیپ‌های «شهرآموز» و بهره‌گیری از قالب‌های متنوع رسانه‌ای بخشی از تلاش اداره‌کل برای توسعه آموزش‌های قابل‌دسترس بوده است. به‌ویژه محتوای ویژه جنگ و بحران با موضوعاتی مانند آتش‌نشانی، امداد و نجات، هلال‌احمر و سلامت روان با هدف انتقال آموزش‌های کاربردی و تقویت آمادگی شهروندان تولید شده است. در کنار این تولیدات اطلاع‌رسانی درباره پویش‌های شهروندی از جمله «بی‌تفاوت نباشیم» می‌تواند به برجسته‌شدن رفتار‌های مسئولانه در فضای مجازی کمک کند. موضوعاتی مانند رعایت مقررات ترافیکی، کاهش تولید پسماند، تفکیک زباله از مبدأ و صرفه‌جویی در مصرف منابع ظرفیت مناسبی برای تولید محتوای کوتاه، تصویری و مشارکت‌محور دارند. برای اثرگذاری بیشتر بر نسل جوان ضروری است از زبان و قالب‌های متناسب با این گروه استفاده شود و زمینه مشارکت آنان در تولید و انتشار پیام‌ها فراهم آید. همکاری با تولیدکنندگان محتوا و چهره‌های اثرگذار نیز می‌تواند در انتقال پیام‌ها نقش داشته باشد؛ مشروط بر آنکه محتوا دقیق، مسئولانه و متناسب با اهداف آموزشی باشد. هدف نهایی ما این است که فضای مجازی صرفاً محل انتشار پیام‌های رسمی نباشد بلکه به بستری برای گفتوگو، الگوسازی مثبت و تقویت هنجار‌های اجتماعی تبدیل شود؛ بستری که در آن رعایت قانون و احترام به حقوق دیگران رفتاری ارزشمند و بخشی از فرهنگ عمومی شهروندان شناخته شود.
