جوان آنلاین: استان زنجان با تولید سالانه بیش از ۲/۳ میلیون تن انواع محصولات کشاورزی، رتبه نخست تولید زیتون کشور، جایگاه قابل‌توجه در تولید و ذخیره‌سازی گندم و رتبه دوم تولید گلرنگ، یکی از کانون‌های مهم امنیت غذایی و اقتصاد کشاورزی ایران به شمار می‌رود. با این حال، تداوم این جایگاه در شرایط تغییر اقلیم، محدودیت منابع آب، افزایش هزینه‌های تولید و ضرورت حضور در بازار‌های صادراتی، نیازمند عبور از الگو‌های سنتی و حرکت به‌سوی کشاورزی نوین، مکانیزه و دانش‌بنیان است. سیدمحسن صادقی، استاندار زنجان، در این گفتوگو از برنامه‌های استان برای افزایش بهره‌وری، اصلاح الگوی کشت، تأمین آب پایدار، توسعه صنایع تبدیلی، رفع موانع واحد‌های فرآوری زیتون، تسهیل صادرات و تقویت زنجیره تأمین کالا‌های اساسی می‌گوید. مسیری که در صورت هماهنگی دستگاه‌ها، مشارکت کشاورزان و استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان، می‌تواند کشاورزی زنجان را به مرحله‌ای تازه از پایداری و رقابت‌پذیری برساند.
با توجه به آب و هوا و زمین‌های حاصلخیزی که زنجان دارد، کشاورزی چه جایگاهی در برنامه توسعه استان دارد؟
کشاورزی یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد زنجان و از مهم‌ترین بخش‌ها در تأمین امنیت غذایی استان و کشور است. این بخش علاوه بر نقش مستقیم در تولید با صنایع تبدیلی، حمل‌ونقل، تجارت، اشتغال روستایی و صادرات نیز ارتباط دارد. استان زنجان سالانه بیش از ۲/۳ میلیون تن انواع محصولات کشاورزی تولید می‌کند و در محصولاتی مانند زیتون، لوبیا، سیب‌زمینی، سیر و توت‌فرنگی ظرفیت‌های قابل‌توجهی دارد. همچنین در خرید تضمینی گندم، در شمار هفت استان برتر کشور قرار گرفته‌ایم. هدف ما این است که این ظرفیت‌ها از طریق افزایش بهره‌وری، تکمیل زنجیره ارزش و توسعه بازار به درآمد پایدارتر برای تولیدکنندگان تبدیل شود.
چرا عبور از کشاورزی سنتی ضروری است؟
ادامه کشاورزی سنتی با افزایش هزینه‌های تولید، کاهش منابع آب، تغییرات اقلیمی و رقابت در بازار‌های داخلی و خارجی سازگار نیست. با توجه به افزایش جمعیت و نیاز به تولید بیشتر و محدودیت خاک و آب، حرکت به سمت کشاورزی نوین و دانش‌بنیان، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ تولید است. استفاده از ماشین‌آلات پیشرفته، سامانه‌های نوین آبیاری، بذر و نهال اصلاح‌شده، روش‌های دقیق تغذیه و کنترل علمی آفات می‌تواند ضمن کاهش هزینه‌ها، کیفیت و کمیت محصول را افزایش دهد. این تحول باید همزمان در مراحل کاشت، داشت، برداشت، بسته‌بندی و فرآوری دنبال شود تا کشاورزی استان از تولید خام فاصله بگیرد و سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول نصیب تولیدکننده شود.
جای آموزش و فناوری‌ها در برنامه‌های تحولی استان کجاست و چقدر می‌تواند در شتاب‌دهی به کار‌ها مؤثر باشد؟
هیچ برنامه‌ای بدون آموزش مستمر و انتقال دانش به مزرعه موفق نخواهد شد. کشاورزان باید با فناوری‌های جدید، روش‌های مدیریت مصرف آب، نهاده‌های اصلاح‌شده، کشاورزی دقیق و الزامات بازار آشنا شوند. در این مسیر، جهاد کشاورزی، مراکز علمی و پژوهشی، دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و سازندگان تجهیزات باید ارتباط منسجم‌تری برقرار کنند. هدف، ارائه راهکار‌هایی متناسب با شرایط واقعی هر منطقه است، نه نسخه‌های عمومی و یکسان. همچنین لازم است آموزش‌ها نتیجه‌محور باشند و کشاورز بتواند اثر آنها را در کاهش هزینه، افزایش تولید، ارتقای کیفیت یا دسترسی بهتر به بازار مشاهده کند.
زنجان چه ظرفیت‌هایی برای تقویت امنیت غذایی کشور دارد؟
استان در تولید چند محصول راهبردی جایگاه مهمی دارد. زنجان در تولید زیتون رتبه نخست کشور را دارد و در تولید دانه روغنی گلرنگ نیز با حدود ۸۰۰ تن تولید سالانه، رتبه دوم کشور را به خود اختصاص داده است. استان در تولید گندم نیز طی سال‌های اخیر از رتبه ۲۳ کشور به جمع استان‌های برتر رسیده است. ظرفیت‌های ذخیره‌سازی گندم و تولید آرد نیز جایگاه زنجان را در زنجیره تأمین این محصول راهبردی تقویت کرده است. این توانمندی‌ها باید با ذخیره‌سازی مناسب، توزیع مؤثر و مدیریت دقیق کالا‌های اساسی تکمیل شود تا امنیت غذایی تنها به تولید محدود نماند.
با کشت محصولات پرآب‌بر و بحران آب چه باید کرد؟
توسعه محصولات پرآب‌بر بدون توجه به ظرفیت آبخوان‌ها، فشار مضاعفی بر منابع زیرزمینی وارد می‌کند. مقابله با این روند، نیازمند تصمیم‌گیری علمی و همراهی کشاورزان است. باید محصولات مقاوم و سازگار با شرایط بومی شناسایی و ترویج شوند و توسعه کشت بر اساس پهنه‌بندی اقلیمی صورت گیرد. گونه‌هایی مانند پسته وحشی و بادام کوهی می‌توانند در برخی مناطق، با توجه به شرایط طبیعی، مورد بررسی قرار گیرند. البته هر تصمیمی باید منافع اقتصادی بهره‌بردار را نیز در نظر بگیرد، زیرا الگویی که درآمد کشاورز را تضمین نکند، در عمل پایدار نخواهد بود.
طارم به عنوان یکی از قطب‌های کشاورزی استان به شمار می‌آید. تأمین آب پایدار این منطقه چگونه پیگیری می‌شود؟
تأمین آب پایدار برای کشاورزی طارم از موضوعات مهم توسعه این شهرستان است. برای این منظور، لازم است میزان تقاضا، حجم مصرف و شیوه‌های تأمین آب به‌صورت دقیق بررسی شود. انتقال آب از سد شهریار یکی از گزینه‌های اصلی است، اما اجرای آن به بررسی مدل فنی، حقوقی و مالی نیاز دارد. مشارکت کشاورزان در قالب کنسرسیوم، متناسب با میزان آب مورد نیاز و سهم مصرف‌کنندگان، یا ورود سرمایه‌گذار از روش‌هایی است که می‌تواند در تأمین مالی طرح مورد توجه قرار گیرد. همچنین موضوع استخر‌های معیشتی باید در چارچوب ضوابط، با تسهیل فرایند صدور مجوز‌ها دنبال شود.
مهم‌ترین مشکلات واحد‌های فرآوری زیتون طارم چیست؟
واحد‌های فرآوری زیتون با چند مسئله همزمان مواجه‌اند از جمله کمبود نقدینگی، نیاز به سرمایه در گردش، صدور مجوز‌های بهره‌برداری، مسائل مربوط به آب و پساب و تکمیل زیرساخت‌های شهرک صنعتی. برای واحد‌هایی که به تصفیه‌خانه شهرک متصل هستند، تعیین تکلیف مجوز‌ها باید با سرعت انجام شود. درباره ۱۱ واحد فرآوری مستقر در خارج از شهرک صنعتی و در اراضی شخصی نیز لازم است وضعیت آنها بررسی و مسیر قانونی انتقال یا ادامه فعالیتشان مشخص شود. بهبود معابر، رفع مشکلات ارتباطی و مخابراتی و تکمیل زیرساخت‌های شهرک نیز در دستور کار قرار دارد.
برای حل مشکل نقدینگی واحد‌های تولیدی چه اقدامی انجام شده است؟
بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که تأمین نقدینگی، یکی از چالش‌های اصلی واحد‌های فعال است. به همین دلیل، کارگروهی با مدیریت معاونت هماهنگی امور اقتصادی استانداری و با حضور فرماندار، نماینده اتاق بازرگانی، جهاد کشاورزی و دبیر کمیسیون هماهنگی امور بانک‌های استان تشکیل می‌شود. این کارگروه باید وضعیت واحد‌ها و نیاز مالی آنها را بررسی و پرونده متقاضیان واجد شرایط را برای استفاده از تسهیلات موجود تکمیل کند. تعیین تکلیف پرونده‌ها حداکثر ظرف دو هفته و اولویت دادن به سرمایه در گردش واحد‌های فرآوری زیتون از محل تسهیلات تکلیفی و منابع سفر رئیس‌جمهور مورد تأکید است.
توسعه صادرات زیتون طارم به چه زیرساخت‌هایی نیاز دارد؟
با توجه به حجم تولید زیتون در طارم و احتمال مازاد محصول نسبت به مصرف داخلی، توسعه صادرات یک ضرورت اقتصادی است. برای حضور مؤثر در بازار‌های هدف، باید موانع اداری و صادراتی، مشکلات صدور گواهی‌های لازم و فرآیند‌های بهداشتی با هماهنگی دستگاه‌های مسئول برطرف شود. در همین راستا، تشکیل کارگروهی با حضور معاونت هماهنگی امور اقتصادی استانداری، دانشگاه علوم پزشکی، گمرک، جهاد کشاورزی و اتاق بازرگانی ضروری است. آموزش تولیدکنندگان و صادرکنندگان نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا آشنایی با استانداردها، الزامات بهداشتی، بسته‌بندی و مراحل صادرات، شرط حضور پایدار در بازار‌های خارجی است.
صنایع تبدیلی و شرکت‌های دانش‌بنیان چه نقشی در آینده کشاورزی استان دارند؟
توسعه صنایع تبدیلی، ارزش افزوده محصولات کشاورزی را در داخل استان افزایش می‌دهد و مانع خام‌فروشی می‌شود. در مورد زیتون، استفاده از فناوری‌های جدید در کاشت، آبیاری، برداشت، روغن‌کشی، بسته‌بندی و کنترل کیفیت می‌تواند جایگاه محصول را در بازار ارتقا دهد. شرکت‌های دانش‌بنیان باید در کنار کشاورزان و واحد‌های فرآوری قرار گیرند و راهکار‌هایی برای کاهش مصرف آب، کاهش ضایعات و بهبود کیفیت ارائه کنند. بهره‌گیری از تجربه کشور‌های دیگر نیز می‌تواند مفید باشد، مشروط بر اینکه این تجربه‌ها با اقلیم، ساختار تولید و توان اقتصادی کشاورزان زنجان سازگار شود.
برای پیشبرد کار‌ها چه برنامه‌هایی در جهت هماهنگی میان استان‌ها و دستگاه‌ها دارید؟
رفع مسائل کشاورزی به همکاری یک دستگاه محدود نمی‌شود و تصمیم‌گیری جزیره‌ای، روند حل مشکلات را طولانی می‌کند. در موضوع آب طارم، برگزاری نشست مشترک با مسئولان آذربایجان شرقی و حضور نماینده دستگاه‌های مرتبط برای نهایی‌سازی توافقات در دستور کار قرار دارد. همچنین با استان گیلان درباره مسیر‌های ارتباطی مشترک، ظرفیت‌های اقتصادی، استفاده از ظرفیت مناطق آزاد و توسعه گردشگری و اقتصاد گردشگری گفتوگو شده است. تشکیل کارگروه‌های مشترک، تعیین مسئول مشخص، زمان‌بندی مصوبات و ارائه گزارش پیشرفت، باید مبنای پیگیری این توافقات باشد.
آینده کشاورزی زنجان را چطور می‌بینید؟
چشم‌انداز ما، شکل‌گیری کشاورزی پایدار، بهره‌ور، صادرات‌محور و متکی بر دانش است؛ کشاورزی‌ای که هم منابع پایه را حفظ کند و هم درآمد کشاورزان را افزایش دهد. رسیدن به این هدف نیازمند مشارکت فعال تولیدکنندگان، آموزش مستمر، سرمایه‌گذاری، توسعه مکانیزاسیون، اصلاح الگوی کشت، تأمین آب پایدار و تکمیل زنجیره‌های تولید و فرآوری است. کشاورزان با تلاش شبانه‌روزی خود در خط مقدم تأمین امنیت غذایی قرار دارند و باید در این مسیر حمایت شوند. دولت نیز وظیفه دارد موانع اداری، مالی و زیرساختی را کاهش دهد تا ظرفیت‌های زنجان به تولید ثروت، اشتغال و امنیت غذایی پایدار تبدیل شود.
