جوان آنلاین: زندان همیشه از مسیر ارتکاب یک جرم عمدی آغاز نمیشود، گاهی یک امضای ساده، یک چک، یک سفته، ضمانت یک آشنا یا پذیرش تعهدی که از عواقب آن اطلاع کافی نداریم، میتواند زندگی یک فرد و خانوادهاش را با بحران مواجه کند. در چنین شرایطی، ستاد دیه تلاش میکند با کمک خیران، جلب رضایت طلبکاران و استفاده از ظرفیتهای قانونی، راه بازگشت این افراد به زندگی و خانواده را هموار کند، اما در کنار همه این تلاشها، یک پرسش جدی همچنان باقی است: چرا بخش مهمی از این آموزشها باید پس از گرفتار شدن افراد در بحران ارائه شود و دستگاههایی که بودجههای قابل توجه برای آموزش و فرهنگسازی دریافت میکنند، پیش از وقوع حادثه نقش پررنگتری نداشته باشند؟
زندانیان جرائم غیرعمد، گروهی متفاوت از مجرمانی هستند که با جرائم عمدی راهی زندان شدهاند. بسیاری از آنان به دلیل بدهی مالی، مهریه، نفقه یا حوادث غیرعمد و کارگاهی در شرایطی قرار گرفتهاند که توان پرداخت تعهدات خود را ندارند. پشت هر یک از این پروندهها، خانوادهای وجود دارد که ممکن است با از دست دادن درآمد، مشکلات اقتصادی، فشارهای روحی و نگرانی درباره آینده روبهرو شود.
آزادی ۱۹۸ هزار زندانی غیرعمد
رئیس ستاد دیه کشور در نشست خبری روز گذشته اعلام کرد از سال ۱۳۶۹ تاکنون بیش از ۱۹۸ هزار زندانی جرائم غیرعمد با کمکهای مردمی و تلاش این ستاد از زندان آزاد شدهاند. این آمار نشان میدهد که در طول بیش از سه دهه، ستاد دیه توانسته است بخشی از یک آسیب اجتماعی را مدیریت کند و افراد بسیاری را به آغوش خانواده بازگرداند، اما در کنار این کارنامه، حجم پروندههای موجود نشان میدهد که مسئله همچنان نیازمند توجه جدی است. بر اساس اعلام رئیس ستاد دیه کشور، در حال حاضر ۲۰ هزار و ۶۴۰ زندانی جرایم غیرعمد در کشور در انتظار دریافت کمک هستند. از این تعداد، ۱۶ هزار و ۴۲۸ نفر دارای محکومیتهای مالی هستند، بدهیهایی که بخشی از آنها به هزینههای معاش، درمان، مسکن، پول پیش خانه، اجارهبها و هزینههای بیماری خود یا اعضای خانواده مربوط میشود.
همچنین ۴ هزار و ۴۳ نفر بدهکار مهریه و نفقه و ۱۶۹ نفر نیز به دلیل بدهیهای ناشی از حوادث غیرعمد و کارگاهی در انتظار کمک قرار دارند. استان تهران با ۲ هزار و ۸۴۵ زندانی جرایم غیرعمد، بیشترین تعداد متقاضیان کمک را به خود اختصاص داده است.
آزادی فقط با پول اتفاق نمیافتد
اگرچه کمکهای مالی خیران بخش مهمی از فعالیت ستاد دیه را تشکیل میدهد، اما همه پروندهها صرفاً با پرداخت بدهی مختومه نمیشوند. صلح و سازش، گذشت طلبکاران و پذیرش اعسار نیز نقش مهمی در آزادی زندانیان دارد. آنگونه که جولایی گزارش داد در نیمه نخست امسال، ۵۵۹ زندانی جرائم غیرعمد با مجموع بدهی ۳۷ همت از زندانهای کشور آزاد شدند. از این تعداد، ۲۶۱ نفر زن بودند و ۱۳۴ نفر نیز بدون پرداخت وجه از سوی ستاد دیه و از طریق صلح و سازش آزاد شدند. در همین مسیر، یاوران ستاد دیه با مراجعه به طلبکاران و گفتوگو با آنان تلاش میکنند زمینه گذشت، سازش یا اعطای مهلت برای پرداخت بدهی را فراهم کنند.
قانونی که هزاران راننده را از زندان دور کرد
یکی از نمونههای مهم فعالیت ستاد دیه، پیگیری اصلاح قانون بیمه شخص ثالث است. رئیس ستاد دیه کشور گفته است پس از تشکیل این ستاد، کمیته حقوقی آن با حضور استادان دانشگاه و حقوقدانان موضوع اصلاح قانون بیمه شخص ثالث را دنبال کرد و پس از حدود ۶۰ جلسه در کمیسیون اقتصادی مجلس، قانون اصلاح بیمه شخص ثالث در سال ۱۳۸۷ به تصویب رسید. پیش از اجرای این قانون، روزانه حدود ۵۷ تا ۶۰ راننده به دلیل ناتوانی در پرداخت دیه وارد زندان میشدند و شمار رانندگان زندانی به حدود ۵۰ هزار نفر رسیده بود. اجرای قانون بیمه شخص ثالث موجب کاهش شدید ورود رانندگان بدهکار به زندان و این قانون در سال ۱۳۹۵ دائمی شد.
آموزش، حلقهای که نباید بعد از بحران شکل بگیرد
یکی از نکات مهم مطرحشده از سوی رئیس ستاد دیه، ضرورت آموزش مردم پیش از گرفتار شدن در پروندههای مالی است.
امروز ممکن است فردی بدون آگاهی کافی چک صادر کند، سفتهای را امضا کند، ضمانت فرد دیگری را بپذیرد یا تعهدی را بر عهده بگیرد که توانایی اجرای آن را ندارد. وقتی پیامد چنین تصمیمی به زندان منتهی میشود، دیگر آموزش دیر شده است. در حوزه حوادث رانندگی نیز شرایط مشابه است. رانندگی بدون گواهینامه یا بیمه، تصمیمی است که میتواند علاوه بر پیامدهای جانی، تبعات مالی و قضایی سنگینی برای فرد و خانوادهاش ایجاد کند. به همین دلیل، آموزش عمومی درباره تعهدات مالی و حقوقی باید پیش از امضا، صدور چک، ضمانت یا پذیرش تعهد انجام شود، نه زمانی که فرد به دلیل ناتوانی در پرداخت، پشت میلههای زندان قرار گرفته است.
مسئولیت دستگاههای فرهنگی کجاست؟
رئیس ستاد دیه کشور صراحتاً بر این نکته تأکید کرده است که دستگاههایی که بودجههای کلان دریافت میکنند و وظیفه آموزش و فرهنگسازی دارند، باید برای پیشگیری از گرفتار شدن مردم در مسائل مالی و ورود آنان به زندان برنامهریزی کنند. این مطالبه را میتوان یکی از مهمترین حلقههای پیشگیری دانست. اگر هدف، کاهش شمار زندانیان جرائم غیرعمد است، نباید تمام بار مسئولیت پس از وقوع بحران بر دوش ستاد دیه و خیران قرار گیرد. آموزش حقوقی شهروندان درباره چک، سفته، ضمانت، قراردادها، تعهدات مالی، بیمه و مسئولیتهای ناشی از حوادث میتواند بخشی از برنامههای عمومی دستگاههای آموزشی و فرهنگی باشد.
فرصتی برای بازگشت به زندگی
با وجود اهمیت پیشگیری، در شرایط فعلی هزاران خانواده همچنان چشمانتظار کمک هستند. ستاد دیه از ابتدای فعالیت خود با مشارکت اقشار مختلف جامعه توانسته است بخشی از این بار را به دوش بکشد. حتی پیروان ادیان مختلف از جمله مسیحیان، کلیمیان و زرتشتیان نیز در این مسیر مشارکت داشتهاند. در برخی استانها نیز طرحهایی مانند «هر مسجد، هر هیئت و هر مدرسه، آزادی یک زندانی غیرعمد» در حال گسترش است. در استان اردبیل نیز در قالب طرح «هر مسجد و هر هیئت، یک زندانی»، تاکنون ۴۸۹ زندانی جرائم غیرعمد با مشارکت مساجد و هیئتها آزاد شدهاند.
مراقب کلاهبرداری به نام زندانیان باشید
در کنار دعوت به کمک، یک هشدار جدی نیز وجود دارد: کمکها باید تنها از مسیرهای رسمی انجام شود. رئیس ستاد دیه کشور نسبت به سوءاستفاده کلاهبرداران از عنوان آزادی زندانیان هشدار داده و گفته است افرادی با تماس تلفنی، خود را زندانی معرفی کرده و با ارائه اطلاعاتی درباره زندان یا مددکار، از مردم درخواست کمک میکنند. شهروندان نباید صرفاً بر اساس یک تماس یا پیام، اقدام به پرداخت وجه کنند. پیش از هرگونه کمک باید موضوع از طریق ستاد دیه و مراجع رسمی بررسی شود.
کمک باید به فرد مستحق برسد
یکی از ویژگیهای مهم سازوکار ستاد دیه، بررسی وضعیت فرد پیش از حمایت است. بر اساس توضیحات رئیس ستاد دیه، ابتدا شرایط فرد و استحقاق او بررسی میشود و پس از احراز شرایط، میزان آورده و توانایی پرداخت وی نیز مورد ارزیابی قرار میگیرد. به این ترتیب، هر میزان از بدهی که فرد توان تأمین آن را داشته باشد، از سوی خودش پرداخت میشود و ستاد دیه برای تأمین باقیمانده بدهی وارد عمل میشود. در صورت باقی ماندن بدهی پس از استفاده از آورده و تسهیلات، ظرفیت کمکهای ویژه و مردمی نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
پیشگیری، کمهزینهتر از آزادی پس از زندان است
ستاد دیه طی سالهای فعالیت خود توانسته است در کنار خیران، قضات، طلبکاران و نهادهای مختلف، هزاران زندانی را به خانوادههایشان بازگرداند. اما شاید مهمتر از آزادی یک زندانی، جلوگیری از ورود فرد دیگری به زندان باشد. کمک به زندانیان جرئم غیرعمد، اقدامی انسانی و ضروری است، اما اگر قرار است تعداد این زندانیان کاهش یابد، حمایت نباید تنها به پشت درهای زندان محدود شود. بخشی از این حمایت باید از مدرسه، رسانه، دانشگاه، نهادهای فرهنگی و دستگاههایی آغاز شود که وظیفه آموزش و فرهنگسازی بر عهده دارند.
