جوان آنلاین: شهادت حضرت آيتالله العظمي سيدعلي خامنهاي، اگرچه ضايعهاي بزرگ براي جهان اسلام است، اما انديشه و سيره ايشان همچنان چراغ راهي است كه ميتواند مسير آينده جامعه را روشن نگه دارد. در ميان ميراث گرانسنگ فكري ايشان، خانواده جايگاهي ممتاز دارد، نهادي كه از نگاه امام شهيد، فقط محل زندگي مشترك نيست، بلكه نخستين مدرسه انسانسازي، خاستگاه تربيت نسل مؤمن و مسئوليتپذير و نقطه آغاز شكلگيري جامعه اسلامي و تمدن نوين اسلامي است. امروز، بيش از هر زمان ديگر، پاسداشت اين ميراث، نه در تكرار نامها و برگزاري آيينها، بلكه در جاري ساختن اين انديشه در متن زندگي خانوادهها معنا پيدا ميكند. گفتوگوي پيشرو با نگاهي به مباني فكري و سيره شهيد آيتالله العظمي سيدعلي خامنهاي نشان ميدهد چگونه خانوادهها ميتوانند با عمل به اين آموزهها، راه امام شهيد را در زندگي امروز ادامه دهند و سهم خود را در ساختن جامعهاي اسلامي و زمينهسازي براي تمدن نوين اسلامي ايفا كنند.
حجتالاسلام والمسلمين، مهدي دولابي، كارشناس مسائل مذهبی بر همين نكته تأكيد ميكند و ميگويد: «بهترين راه زنده نگه داشتن انديشه بزرگان، تنها سخن گفتن از آنان يا برگزاري مراسم بزرگداشت نيست، بلكه زماني ميتوان گفت راه آنان ادامه يافته است كه آموزهها و ارزشهايشان در رفتار، روابط خانوادگي و سبك زندگي ما جلوهگر شود.»
متن زير ماحصل گفتوگوي «جوان» با وي است كه پيشرو داريد.
در انديشه شهيد آيتالله العظمي سيدعلي خامنهاي خانواده چه جايگاهي دارد؟
خانواده در انديشه امام شهيدمان، صرفاً يك نهاد اجتماعي يا محل زندگي چند نفر در كنار يكديگر نيست، بلكه نخستين بستر شكلگيري شخصيت انسان و زيربناي سلامت و پيشرفت جامعه است. به همين دليل، ايشان خانواده را مهمترين كانون تربيت ميدانند و بارها بر نقش تعيينكننده آن در آينده هر ملت تأكيد كردهاند. آنچه انسان در سالهاي نخست زندگي ميآموزد، بيش از هر محيط ديگري در خانواده شكل ميگيرد. ايمان، اخلاق، احساس مسئوليت، احترام به ديگران، روحيه همكاري و حتي شيوه مواجهه با دشواريهاي زندگي، نخستين بار در فضاي خانه تجربه ميشود و همين تجربهها شخصيت آينده انسان را ميسازد. از نگاه ايشان، رسالت خانواده تنها تأمين آسايش يا رفع نيازهاي مادي و عاطفي نيست. خانواده بايد محيطي باشد كه انسان در آن رشد كند، ارزشهاي الهي را بياموزد و براي حضور مسئولانه در جامعه آماده شود. هرچه اين بستر سالمتر و مستحكمتر باشد، جامعه نيز از آسيبهاي اخلاقي و فرهنگي فاصله خواهد گرفت. بر همين اساس، امام شهيد همواره اصلاح جامعه را از اصلاح خانواده ميدانستند، زيرا باور دارند جامعه سالم، محصول خانوادههاي سالم است و بدون استحكام اين نهاد، دستيابي به پيشرفت حقيقي و تمدن اسلامي امكانپذير نخواهد بود.
اين نگاه چه تفاوتي با نگاههاي رايج در دنياي امروز دارد؟
تفاوت اصلي در نوع نگاه به فلسفه تشكيل خانواده است. در بسياري از ديدگاههاي رايج، خانواده بيش از هر چيز بر رضايت فردي و تأمين خواستههاي شخصي استوار است، بنابراين اگر اين رضايت كمرنگ شود، اصل خانواده نيز متزلزل خواهد شد، اما در انديشه امام شهيد، خانواده يك پيمان الهي و مسئوليتي مشترك است. پيوندي كه بر تعهد، وفاداري، گذشت و مسئوليتپذيري استوار ميشود. در چنين نگاهي، زندگي مشترك تنها همزيستي دو نفر نيست، بلكه فرصتي براي رشد، آرامش و تربيت نسل آينده است.
محبت نيز در اين منظومه فكري، صرفاً يك احساس زودگذر نيست. محبت زماني معنا پيدا ميكند كه در احترام متقابل، همكاري، فداكاري و پايبندي به حقوق يكديگر نمود پيدا كند. همين نگاه، خانواده را از يك رابطه صرفاً شخصي فراتر ميبرد و آن را به مهمترين نهاد انسانساز و جامعهساز تبديل ميكند.
اين نهاد اجتماعي از نظر امام شهيد چه نقشي در تربيت فرزنداني مؤمن، مسئوليتپذير و بااخلاق دارد؟
همانطور كه اشاره شد، پيش از آنكه كودك وارد مدرسه يا جامعه شود، شخصيت او در محيط خانه شكل ميگيرد و بسياري از باورها و رفتارهايش در همين سالهاي نخست پايهريزي ميشود. امام شهيد نيز همواره تأكيد داشتند، تربيت، بيش از آنكه با نصيحت انجام شود، با رفتار شكل ميگيرد. فرزند، پيش از آنكه شنونده سخنان پدر و مادر باشد، رفتار آنان را ميبيند و همان را الگوي زندگي خود قرار ميدهد. صداقت، انصاف، نظم، احترام، قناعت، مسئوليتشناسي و پايبندي به ارزشهاي ديني، زماني در وجود فرزند ريشه ميدواند كه در رفتار روزمره والدين جلوه داشته باشد. از سوي ديگر، فضاي عاطفي خانواده نيز نقش تعيينكنندهاي در تربيت دارد. خانهاي كه در آن آرامش، محبت، گفتوگو و احترام حاكم باشد، زمينه رشد متعادل شخصيت فرزند را فراهم ميكند. در مقابل، بسياري از ناهنجاريهاي رفتاري و اخلاقي، ريشه در روابط ناسالم خانوادگي دارد. به همين دليل، امام شهيد بيش از هر چيز بر الگو بودن پدر و مادر تأكيد ميكردند. به باور ايشان، سبك زندگي والدين، مؤثرترين ابزار تربيت است و آينده فرزندان، پيش از هر جاي ديگر، در فضاي خانواده رقم ميخورد.
عوامل استحكام خانواده از نگاه ايشان چيست؟
استحكام خانواده با يك عامل به دست نميآيد، بلكه حاصل مجموعهاي از باورها و رفتارهاي درست است. امام شهيد بر اين باور بودند خانواده زماني پايدار ميماند كه ايمان، اخلاق، محبت، احترام متقابل و احساس مسئوليت، در متن زندگي اعضاي آن جريان داشته باشد. زندگي مشترك تنها با علاقه آغاز نميشود و با احساسات نيز دوام پيدا نميكند. آنچه خانواده را در فراز و نشيبهاي زندگي حفظ ميكند، صبر، گذشت، گفتوگو، همدلي و پايبندي زن و شوهر به مسئوليتهاي مشترك است، هرچه اين ويژگيها در روابط خانوادگي پررنگتر باشد، بنيان خانواده نيز استوارتر خواهد شد. نكته ديگري كه در سخنان ايشان بارها ديده ميشد، پرهيز از خودمحوري است. بسياري از اختلافها زماني آغاز ميشود كه هر يك از اعضاي خانواده تنها خواستهها و انتظارات خود را ملاك قرار دهند. در مقابل، روحيه ايثار، درك متقابل و گذشت، بسياري از مسائل را پيش از آنكه به بحران تبديل شود، حل ميكند. در واقع، استحكام خانواده بيش از آنكه به امكانات و شرايط بيروني وابسته باشد، به كيفيت روابط ميان اعضاي آن بستگي دارد. خانهاي كه گفتوگو، اعتماد و احترام در آن جريان داشته باشد، در برابر مشكلات نيز مقاومتر خواهد بود.
در انديشه اين امام شهيد زن، همسر و مادر چه جايگاهي دارد؟
در انديشه امام شهيد، زن از جايگاهي برخوردار است كه هم كرامت انساني او را پاس ميدارد و هم نقش بيبديلش را در استحكام خانواده و تربيت نسل آينده برجسته ميكند. ايشان همواره تأكيد داشتند، زن و مرد، مكمل يكديگرند و هيچيك بدون ديگري نميتواند خانوادهاي موفق و آرام بسازد، اما نقش مادري در اين منظومه فكري، جايگاهي ويژه دارد، زيرا مادر نخستين مربي فرزند است و بسياري از ويژگيهاي شخصيتي كودك، در سايه محبت، رفتار و شيوه زندگي او شكل ميگيرد، ولي اين به معناي كمرنگشدن نقش پدر نيست. تربيت صحيح زماني تحقق پيدا ميكند كه پدر و مادر با همدلي، احترام و همكاري، مسئوليت مشترك خود را انجام دهند. از سوي ديگر، امام شهيد بر تكريم شخصيت زن در محيط خانواده تأكيد ويژه داشتند، چراكه زني كه در خانه از احترام، امنيت و آرامش برخوردار باشد، با انگيزه و توان بيشتري در رشد عاطفي و تربيتي خانواده نقشآفريني خواهد كرد. در اين نگاه، خانواده ميدان رقابت زن و مرد نيست، محيطي براي همدلي، همراهي و تقسيم مسئوليتهاست. جايي كه هر يك از اعضا با حفظ جايگاه و كرامت خود، براي تعالي خانواده تلاش ميكنند.
با گسترش فضاي مجازي و رسانههاي نوين، خانوادهها چگونه ميتوانند هويت ديني و فرهنگي فرزندان خود را حفظ كنند؟
امروز فضاي مجازي به بخشي جداييناپذير از زندگي خانوادهها تبديل شده است. بنابراين مسئله اصلي، حذف اين فضا نيست، بلكه ياد گرفتن شيوه درست استفاده از آن است. اگر خانواده نقش تربيتي خود را كمرنگ كند، طبيعي است كه رسانهها جاي آن را پر خواهند كرد. از آنجا كه امام شهيد همواره خانواده را اصليترين نهاد تربيتي ميدانستند، اين اصل در روزگار گسترش رسانههاي نوين اهميت بيشتري پيدا ميكند، چراكه هيچ ابزار يا رسانهاي نميتواند جاي رابطه عميق عاطفي ميان والدين و فرزندان را بگيرد. بنابراین نخستين گام، ايجاد فضايي آكنده از اعتماد و گفتوگوي صميمانه در خانه است. فرزندي كه بتواند دغدغهها، پرسشها و تجربههاي خود را با پدر و مادر در ميان بگذارد، كمتر در معرض آسيبهاي فضاي مجازي قرار ميگيرد. در كنار آن، آموزش سواد رسانهاي، تعيين چارچوبهاي منطقي براي استفاده از ابزارهاي ديجيتال و همراهي آگاهانه والدين با فرزندان، ضرورتي انكارناپذير است. از سوي ديگر، هويت ديني با توصيههاي مكرر شكل نميگيرد، بلكه در فضاي زندگي خانواده رشد ميكند. وقتي فرزند، صداقت، دينداري، احترام، انصاف و مسئوليتپذيري را هر روز در خانه تجربه كند، قدرت بيشتري براي تشخيص درست از نادرست خواهد داشت و در برابر جريانهاي ناسالم، آگاهانهتر تصميم خواهد گرفت.
دعا، عبادت و ياد خدا از نگاه امام شهيدمان چه نقشي در استحكام خانواده دارد؟
در انديشه امام شهيدمان، معنويت ستون پنهان، اما استوار خانواده است. ممكن است يك خانواده از نظر امكانات مادي در شرايط مناسبي قرار داشته باشد، اما اگر پيوند معنوي ميان اعضاي آن كمرنگ شود، آرامش و استحكام زندگي نيز آسيب خواهد ديد. ياد خدا، دعا، نماز و توكل، تنها اعمال عبادي نيستند، بلكه سرچشمه آرامش، اميد و استقامت در زندگي خانوادگياند. خانوادهاي كه در سختيها به خدا تكيه ميكند و در روزهاي خوش نيز اهل شكر است، اختلافها را با صبوري بيشتري پشت سر ميگذارد و در برابر مشكلات زود از هم نميپاشد. البته معنويت زماني اثر واقعي خود را نشان ميدهد كه در رفتار اعضاي خانواده نيز ديده شود. خوشخلقي، گذشت، انصاف، امانتداري، احترام به حقوق يكديگر و احساس مسئوليت، جلوههاي عملي ايمان در محيط خانواده است. اگر اين رفتارها در خانه نهادينه شود، آرامشي شكل ميگيرد كه با امكانات مادي به دست نميآيد. از همين رو، امام شهيد همواره بر زنده نگه داشتن فضاي معنوي در خانه تأكيد داشتند، زيرا معتقد بودند خانوادهاي كه با ياد خدا زندگي كند، در تربيت فرزندان و حفظ انسجام خود نيز موفقتر خواهد بود.
اگر بخواهيم خانواده تراز اسلام را از نگاه شهيد آيتاللهالعظمي خامنهاي ترسيم كنيم، اين خانواده چه ويژگيهايي دارد؟
خانواده تراز اسلام، خانوادهاي است كه ارزشهاي ديني را از حد شعار فراتر برده و به متن زندگي روزمره آورده است. در چنين خانوادهاي، ايمان جهت حركت زندگي را مشخص ميكند و اخلاق، بر روابط ميان اعضاي آن سايه مياندازد. زن و مرد در كنار يكديگر احساس رقابت ندارند، بلكه با احترام، همدلي و تقسيم مسئوليتها، براي حفظ آرامش و پيشرفت خانواده تلاش ميكنند. فرزندان نيز در فضايي سرشار از محبت، امنيت رواني و اعتماد رشد ميكنند و نخستين درسهاي زندگي را از رفتار پدر و مادر ميآموزند. ويژگي ديگر اين خانواده، سادهزيستي و پرهيز از تجملگرايي است. در كنار توجه به معيشت، به صله رحم، احترام به بزرگترها، علمآموزي، مسئوليت اجتماعي و خدمت به ديگران نيز اهميت داده ميشود، زيرا خانواده تنها براي خود زندگي نميكند، بلكه نسبت به جامعه نيز احساس مسئوليت دارد. البته رسيدن به چنين الگويي يك اتفاق ناگهاني نيست. خانواده تراز، حاصل تصميمهاي كوچك، اما مداومي است كه هر روز در خانه گرفته ميشود. تصميم به گفتوگوي بيشتر، احترام بيشتر، گذشت بيشتر و پايبندي بيشتر به ارزشهايي كه بنيان خانواده را استوار ميكند.
چرا امام شهيدمان اصلاح خانواده را مقدمه اصلاح جامعه ميدانستند؟
جامعه چيزي جز مجموعه خانوادهها نيست، بنابراين هر ويژگي مثبت يا منفي كه در جامعه ديده ميشود، پيش از آن در محيط خانواده شكل گرفته است. انسان نخستين تجربههاي خود از عدالت، احترام، نظم، مسئوليت، همكاري و اخلاق را در خانه به دست ميآورد. اگر اين ارزشها در خانواده نهادينه شود، همان روحيه در مدرسه، دانشگاه، محيط كار و ديگر عرصههاي اجتماعي نيز ادامه پيدا خواهد كرد. به همين دليل، ايشان تقويت خانواده را صرفاً يك موضوع فرهنگي يا اخلاقي نميدانستند، بلكه آن را سرمايهگذاري براي آينده كشور معرفي ميكردند. جامعهاي كه خانوادههاي آن از انسجام، معنويت، اخلاق و احساس مسئوليت برخوردار باشند، در برابر بسياري از آسيبهاي اجتماعي و فرهنگي نيز مقاومتر خواهد بود. در حقيقت، اصلاح جامعه از تصميمهاي بزرگي كه در نهادهاي رسمي گرفته ميشود آغاز نميشود، از خانههايي شروع ميشود كه در آنها انسانهاي مسئول، بااخلاق و اميدوار تربيت ميشوند. به همين دليل، هر گامي كه براي استحكام خانواده برداشته شود، گامي در مسير ساختن آيندهاي بهتر براي جامعه نيز خواهد بود.
اگر بخواهيد مهمترين ميراث فكري شهيد آيتاللهالعظمي سيدعلي خامنهاي را براي خانواده ايراني بيان كنيد، آن ميراث چيست؟
به باور من، مهمترين ميراث فكري امام شهيد اين است كه جايگاه واقعي خانواده را دوباره به جامعه يادآوري كنيم. ايشان همواره تأكيد داشتند كه خانواده فقط محل زندگي مشترك نيست، بلكه نخستين كانون تربيت انسان و مهمترين سرمايه هر جامعه براي ساختن آينده است. در اين منظومه فكري، همه موضوعات خانواده به يكديگر پيوند خوردهاند. از ازدواج آسان و استحكام روابط همسران گرفته تا جايگاه زن و مادر، تربيت فرزندان، سادهزيستي، پرهيز از مصرفزدگي، تقويت معنويت و مسئوليتپذيري اجتماعي. هيچيك از اين موضوعات جدا از ديگري معنا پيدا نميكند، زيرا همه آنها در خدمت شكلگيري خانوادهاي سالم و كارآمد هستند.
امتياز اين نگاه آن است كه خانواده را از يك مسئله صرفاً شخصي فراتر ميبرد و آن را به مسئلهاي سرنوشتساز براي آينده جامعه تبديل ميكند. هر اندازه خانوادهها در مسير تربيت صحيح، اخلاق، همدلي و مسئوليتپذيري موفقتر باشند، جامعه نيز از سرمايه انساني سالمتر، اميدوارتر و توانمندتري برخوردار خواهد شد.
خانوادهها چگونه ميتوانند انديشه و سيره امام شهيدشان را به يك فرهنگ ماندگار در زندگي خود تبديل كنند؟
بهترين راه زنده نگه داشتن انديشه بزرگان، تنها سخن گفتن از آنان يا برگزاري مراسم بزرگداشت نيست، بلكه بايد آموزههايشان در رفتار و سبك زندگيمان ديده شود. اگر خانوادهاي تصميم بگيرد روابط خود را بر پايه احترام، محبت، گفتوگو، انصاف و مسئوليت بنا كند، در حقيقت گام در همان مسيري گذاشته است كه امام شهيد بر آن تأكيد داشتند. اين مسير از كارهاي پيچيده آغاز نميشود، از رفتارهاي ساده اما ماندگار شكل ميگيرد. از زماني كه اعضاي خانواده براي با هم بودن وقت ميگذارند، با حوصله به سخن يكديگر گوش ميدهند، اختلافها را با گفتوگو حل ميكنند، به نماز و قرآن در خانه اهميت ميدهند، از اسراف و تجمل دوري ميكنند و فرزندان را پيش از هر چيز با رفتار خود تربيت ميكنند. خانواده مطلوب، يكشبه ساخته نميشود. استحكام خانواده نتيجه انتخابهاي كوچكي است كه هر روز تكرار ميشوند. انتخاب مهرباني به جاي تندي، گفتوگو به جاي قهر، گذشت به جاي لجاجت و مسئوليتپذيري به جاي بيتفاوتي. اگر اين ارزشها به فرهنگ حاكم بر خانوادههاي ما تبديل شود، در حقيقت تنها ياد يك شخصيت بزرگ را گرامي نداشتهايم، بلكه راه او را در متن زندگي ادامه دادهايم. بهترين بزرگداشت انديشههاي ماندگار، جاري شدن آنها در خانههاست. جايي كه آينده هر جامعه، پيش از هر نقطه ديگري، در آن ساخته ميشود.
