جوان آنلاین: آذربایجانغربی با دارا بودن صدها گونه گیاهان دارویی در کشور ممتاز بوده و سالانه بیش از ۷۰ نوع عرقیات گیاهی از این گیاهان در این استان تولید میشود. قدمت استفاده از گیاهان دارویی نشاندهنده ارزش بالای آنها بوده و میتوان از آنها به عنوان جایگزینی برای طب مدرن استفاده کرد یا در کنار طب مدرن برای تسریع در روند درمان بیماریهای مختلف بهره برد. اکنون کشت گیاهان دارویی در هزارو۷۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی آذربایجان غربی انجام میشود. این استان، با وجود وسعت محدود به دلیل موقعیت خاص اکولوژیکی، رویشگاه متنوعترین گونههای گیاهی است. این غنای زیستی، در صورت اهمیت ویژه و فراهم ساختن بسترهای صادراتی برای گل و گیاهان طبی، سنتی و زینتی، میتواند منبع ارزآوری ویژهای برای استان باشد و با اشتغالزایی مستقیم، اقتصاد منطقه را متحول کند.
این استان به عنوان یکی از مهمترین رویشگاههای گیاهان دارویی شناخته میشود، بهطوریکه در پهنه جغرافیایی آن بیش از ۴۶۰گونه گیاه دارویی شناسایی شده است. با توجه به غنای گونهای در این منطقه، استان رتبه نخست کشور را از نظر تنوع گونههای گیاهان دارویی در سطح ایران دارد. در حال حاضر تعداد ۷۰ الی ۱۰۰ گونه گیاه دارویی و خوراکی بهاری در استان مورد برداشت قرار میگیرد. با این حال، اساسیترین مشکل در رابطه با گونههای منحصربهفرد استان، برداشت بیرویه و غیر اصولی این گونهها از عرصههای طبیعی است که زنگ خطری جدی برای اکوسیستم منطقه محسوب میشود.
گونههای در حال انقراض شامل شنگ، گندله، قازیاغی، دوه دبانی، آویشن، کهلیک اوتی، نعناع کوهی، گول آقا، مرزه کوهی، کنگر، ریواس، اوه لیک، سالمانجا، اسفناج وحشی و بولاغ اوتی هستند. در این رابطه، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان دستورالعملها و بخشنامههایی را در خصوص کنترل و برخورد با برداشت غیرقانونی و بدون برنامه از عرصههای طبیعی صادر کرده است. با توجه به تعداد زیاد گونههای خوراکی بهاری، پراکندگی گسترده مناطق و رویشگاهها در سطح استان و عدم شناسایی دقیق افراد فعال در امر بازاریابی و فروش این گونهها، نمیتوان میزان دقیقی در خصوص متوسط برداشت این دسته از گیاهان ارائه کرد، اما شواهد نشاندهنده فشاری مضاعف بر رویشگاههای طبیعی است.
ظرفیتهای زراعی و چالشهای فرآوری
تغییر الگوی کشت، ضرورتی است که بیش از هر زمان دیگری در آذربایجان غربی احساس میشود. در همین راستا، مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی، از اجرای کشت گیاهان دارویی در هزارو۷۰۰ هکتار از اراضی استان در قالب طرح پایداری تولید در دیمزارها در سال جاری خبر میدهد.
شبنم جلیلزاده با تأکید بر لزوم عبور از محصولات پرآببر میگوید: «کشت گیاهان دارویی کمآببر یکی از روشهای مناسب کشت جایگزین برای محصولات پرآببر است و در تناوب با محصولات زراعی نیز میتواند کشت شود. علاوه بر کشت گیاهان دارویی در قالب طرح جهش یا پایداری تولید در دیمزارها، در برنامه هفتم توسعه نیز کشت گیاهان دارویی به مساحت هزارو۶۲۴ هکتار برنامهریزی شده که ۹۹۴هکتار آن به صورت کشت دیم است.»
با این حال، مسیر توسعه هموار نیست و مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان، نبود بازار مطمئن، فقدان مطالعات دقیق مکانیابی و کمبود دانش فنی را از موانع اصلی برشمرده و تصریح میکند: «با تکمیل طرح پژوهشی در دست اجرا در خصوص مکانیابی کشت گیاهان دارویی در استان و ارائه دستورالعملهای فنی کاشت، داشت و برداشت برای گیاهان دارویی مختلف با همکاری مرکز تحقیقات کشاورزی استان، بخشی از این موانع رفع خواهد شد.»
او با اشاره به پتانسیلهای موجود میافزاید: «هماکنون ۳۰ شرکت فرآوری گیاهان دارویی به همراه سهشرکت تولید نهال و نشاء گیاهان دارویی در استان فعال هستند که پتانسیل خوبی برای توسعه این صنعت فراهم کرده است.»
جلیلزاده بر اهمیت «کشاورزی قراردادی» تأکید کرده و میگوید: «ارائه تسهیلات سرمایه در گردش برای شرکتهای فرآوری گیاهان دارویی جهت اجرای کشاورزی قراردادی در استان، میتواند زمینهساز فراهم کردن بازار مطمئن و توسعه کشت انواع گیاهان دارویی در استان باشد.»
گنجینههای طبیعی در خطر انقراض
آذربایجان غربی به سبب برخورداری از شرایط جغرافیایی، تنوع آب و هوایی و بارشهای مناسب، به ویترینی از انواع گیاهان دارویی و منابع طب سنتی تبدیل شده است. این استان دارای ۲میلیونو۵۰۰هزار هکتار مرتع و ۱۰۱هزار هکتار جنگل و عرصه کشاورزی و کوهپایهای است. از این رو ظرفیت مناسبی برای کشت و پرورش گیاهان دارویی دارد.
با این وجود، بابونه، بیزه، کنگر، ریواس و گل ارونه از مهمترین گونههای دارویی هستند که تغییرات اقلیمی و همچنین استفاده بیرویه و غیر اصولی از سوی بهرهبرداران محلی موجب شده تا این گونهها در معرض انقراض قرار گیرند. برخی از این گونهها مانند مریمگلی و کماذریون به سبب داشتن رویشگاه خاص و محدودیت شرایط اکولوژیکی و گونههای مهم دیگری همچون ثعلب به سبب کم بودن فرصت تولید مثل، در معرض خطر شدید انقراض قرار گرفتهاند. در کنار این تهدیدات، اقدامات مثبتی نیز صورت گرفته است. تاکنون گیاه دارویی آویشن که در خطر انقراض قرار داشت در این مرکز بومیسازی شده است. به طوری که با مطالعه این گیاه در اقلیمهای مختلف آب و هوایی و بررسی ویژگیها و شرایط سازگاری آن که چهار سال به طول انجامید، هماکنون بذر سه گونه از این گیاه تهیه و بهصورت وسیع کشت شده است. همچنین برای نخستین بار در کشور، چهارگونه جدید گیاه دارویی «گون» در آذربایجانغربی شناسایی شده است که همه آنها تحت عنوان محلی گون مشهور هستند. در سطح کشور هشت هزارگونه گیاهی شناخته شده که از این تعداد بیش از هزارو۲۰۰ گونه در اذربایجان غربی شناسایی شده و از این میزان، بیش از ۴۴۶گونه گیاه دارویی در این منطقه میروید.
افزون بر آن، در جزیرههای دریاچه ارومیه نیز گیاهانی میرویند که پسته وحشی از جمله مهمترین این گونههاست. ارس کوهی، درخت سقز و بادام کوهی از دیگر شاخصترین گونههای موجود در جزایر ۹گانه دریاچه ارومیه هستند. نکته حائز اهمیت اینجاست گیاهان موجود در استان ظرفیت مناسبی برای انجام مطالعات تحقیقاتی به شمار میرود. در همین راستا، مطالعه بر روی ۱۲۰گونه برای تعیین نوع پراکنش و مقدار موجود از آن در طبیعت انجام شده که ۷۵مورد از آنها به اتمام رسیده است. همچنین ۶۰گونه از گیاهان شناسایی شده در این استان از جمله بیزه، اله گز، نعناع کوهی، ریواس، کنگر و ثعلب بومی منطقه هستند.
نقشه راه توسعه و ضرورتهای صادراتی
توسعه کشت گیاهان دارویی تنها یک راهکار کشاورزی نیست، بلکه یک استراتژی اقتصادی برای آینده استان است. رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانغربی با تأکید بر لزوم افزایش عملکرد تولید محصولات در دیمزارهای استان، خواستار تقویت همکاریهای مشترک ترویجی و تحقیقاتی میان بخش اجرا و مرکز تحقیقات کشاورزی شده است.
محمدرضا اصغری در گفتوگو با «جوان» میگوید: «هرچند متوسط عملکرد تولید گندم دیم در استان طی پنج سال اخیر با رشد ۳۰درصدی از ۹۰۰کیلوگرم به هزارو۲۰۰کیلوگرم در هکتار افزایش یافته است، اما با توجه به ظرفیتهای منطقه، این میزان باید با اقدامات علمی و کارشناسی ارتقا یابد.»
او با اشاره به اینکه تحقق جهش و پایداری تولید مستلزم تدوین برنامه جامع و نقشه راه دقیق است، ادامه میدهد: «افزایش عملکرد در واحد سطح در دیمزارها باید به صورت زنجیرهای هماهنگ، از مراحل تأمین بذر و کود مناسب تا کاشت، برداشت و کنترل آفات و بیماریها دنبال شود.»
رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانغربی تصریح میکند: «نقشه راه افزایش تولید محصولات کشاورزی باید بر پایه دادههای واقعی و بازدیدهای میدانی کارشناسان و منطبق بر نقاط قوت و ضعف هر منطقه تدوین و برای اجرا به گروههای هدف ابلاغ شود.» اصغری در ادامه به ظرفیتهای استان در توسعه کشت گیاهان دارویی اشاره کرده و میافزاید: «توسعه کشت محصولات جدید و کمآببر نظیر سماق در شهرستانهای پیرانشهر و سردشت، از اولویتهای سازمان در راستای اصلاح الگوی کشت و جایگزینی با محصولات پرآببر در حوضه آبریز دریاچه ارومیه است.»
تغذیه گیاهان دارویی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و با توجه به مسئله تغذیه، میتوان در مسیر تولیدات محصولات فرآوری شده گیاهان دارویی گامهای مؤثری برداشت. مسائل زیستمحیطی گیاهان دارویی از دیگر نکات قابلتوجه است؛ به طوری که بررسی مسائل زیستمحیطی میتواند از گسترش بیماریهای سرطانی جلوگیری کند و مطالعات علمی در این زمینه ازسوی محققان به تولیدکنندگان عرضه شود.
