جوان آنلاین: عددهایی که معمولاً در خصوص روند رشد شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای داخلی مطرح میشوند، اغلب «کاربر فعال ماهانه» یا MAU هستند؛ یعنی کسی که دستکم یکبار در طول ماه از آن سرویس استفاده کرده است. خود بله در توضیح تبلیغاتش به همین شاخص استناد میکند و ایتا نیز در تعریف رسمیاش MAU را مبنای مقایسه با سایر شبکهها میداند. بنابراین، وقتی از رشد حرف میزنیم، منظور فقط تعداد نصب یا ثبتنام نیست، بلکه میزان استفاده واقعی در یک بازه زمانی است.
اگر به نخستین دادههای علنی این چند سال برگردیم، میبینیم که بازار داخلی از همان ابتدا هم کمعدد نبود، اما هنوز فاصله زیادی با شبکههای خارجی داشت. در اوایل سال ۱۴۰۲، وزیر ارتباطات وقت گفته بود روبیکا حدود ۴۰ میلیون کاربر فعال ماهانه دارد، بله حدود ۱۶/۵ میلیون و سروشپلاس حدود ۱۰/۵ میلیون. چند ماه قبلتر، در زمستان ۱۴۰۱، همان وزارتخانه برای ایتا از جهشی صحبت میکرد که این پیامرسان را از حدود ۳ میلیون کاربر فعال در چند ماه، به ۱۹ میلیون رسانده بود؛ در همان گزارش، این رشد درست در زمان فیلترشدن واتساپ و اینستاگرام برجسته شده بود. در کنار آن، بله در بهار ۱۴۰۱ حدود ۱۱ میلیون کاربر فعال ماهانه داشت. این دادهها نشان میدهد که پیش از دوره جنگ و بحرانهای بعدی هم، موتور عضوگیری داخلی خاموش نبود؛ فقط سرعتش نوسانی و وابسته به تصمیمهای سیاسی، محدودیتهای اینترنت و کیفیت تجربه کاربری بود.
نقطه مهم بعدی، زمستان ۱۴۰۲ است؛ جایی که سازمان فناوری اطلاعات طبق گزارش زومیت اعلام کرد شش پیامرسان ایرانی در مجموع بیش از ۱۰۷ میلیون کاربر فعال ماهانه دارند. در همان گزارش، روبیکا با ۴۴ میلیون و ایتا با حدود ۳۰ میلیون بیشترین سهم را داشتند و درباره ایتا هم آمده بود که در ۱۸ ماه، رشد ۸ برابری را تجربه کرده است، در حالی که روبیکا در همان بازه سه برابر شده بود. این عددها نشان میدهد که تا پیش از جنگ اخیر، داخلیها دیگر فقط جایگزین اضطراری نبودند، بلکه به یک زیستبوم پرحجم تبدیل شده بودند که هم به ارتباطات روزمره و هم به کانالهای خبری و کسبوکارها متکی بود.
اما جهش اصلی را باید در سال ۱۴۰۴ و به ویژه پس از جنگ ۱۲ روزه و موجهای اختلال اینترنت دید. وزیر ارتباطات صراحتاً گفت که در شرایط جنگی، حجم قابلتوجهی از ترافیک و تقاضای مردم به سمت پیامرسانهای داخلی سرازیر شد. زومیت هم بر پایه گزارش عملکرد سازمان فناوری اطلاعات نوشت که سه دوره قطعی اینترنت در سال ۱۴۰۴ از جمله جنگ ۱۲ روزه، اغتشاشات دیماه و جنگ تحمیلی سوم موجب افزایش اقبال کاربران به سکوهای داخلی شده است. بر اساس همان گزارش، تا ۲۶ اسفند ۱۴۰۴ روبیکا به ۵۵/۵ میلیون کاربر فعال ماهانه رسید، ایتا به ۴۰/۴ میلیون و بله به ۲۸/۷ میلیون؛ رشد سالانه هم به ترتیب ۲۲/۵ درصد، ۳۰/۴ درصد و ۱۵۹/۱ درصد بود. همین جاست که اثر جنگ، دستکم در دادههای رسمی اعلامشده، خودش را به روشنی نشان میدهد.
اگر این ارقام را کنار آخرین نقاط علنی قبلی بگذاریم، میتوان این گونه برآورد داشت که بله از ۱۲ میلیون کاربر فعال ماهانه در تیر ۱۴۰۳ به ۲۸/۷ میلیون در اسفند ۱۴۰۴ رسیده؛ یعنی ۱۶/۷ میلیون نفر اضافه و حدود ۱۳۹ درصد رشد. ایتا از ۳۰/۸ میلیون به ۴۰/۴ میلیون رسیده؛ یعنی ۹/۶ میلیون افزایش و حدود ۳۱ درصد رشد. روبیکا از ۴۴ میلیون در بهمن ۱۴۰۲ به ۵۵/۵ میلیون رسیده؛ یعنی ۱۱/۵ میلیون افزایش و حدود ۲۶ درصد رشد. سروشپلاس هم از حدود ۱۰ میلیون به ۱۱/۳ میلیون رسیده؛ یعنی ۱/۳ میلیون افزایش و حدود ۱۳ درصد رشد. این ارقام یک نکته مهم را روشن میکند: رشد داخلیها یکنواخت نیست؛ بله در دوره اخیر پرشتابترین جهش را داشته، ایتا مسیر باثباتتری را پیموده، روبیکا همچنان بزرگترین بدنه را حفظ کرده و سروشپلاس آهستهتر حرکت کرده است.
جمعبندی این است که شبکههای اجتماعی داخلی در پنج سال گذشته از یک پروژه حاشیهای، به یک بخش جدی از زیست دیجیتال مردم تبدیل شدهاند؛ بخشی که رشدش فقط حاصل تبلیغ و حمایت دولتی نیست، بلکه به وضوح از دو موتور دیگر هم نیرو گرفته است: نخست، محدودیت یا اختلال در دسترسی به سکوهای خارجی؛ و دوم، عادتسازی تدریجی کاربران و کسبوکارها در استفاده روزمره. دادههای علنی نشان میدهد که جنگ ۱۲ روزه و قطعیهای اینترنت در ۱۴۰۴ این روند را شتاب دادهاند، اما این شتاب روی زمینی رخ داده که از قبل هم در حال آماده شدن بود. به زبان ساده، جنگ فقط سرعتگیر را برنداشت؛ جهت حرکت را هم برای بخشی از کاربران عوض کرد و اکنون زمانی است که این شبکههای اجتماعی باید از آن برای ماندگار کردن کاربران در شبکههای خود استفاده کنند.
