جوان آنلاین: جنگ آمد، اما شهر ایستاد و مقاومت کرد. تهران، زیر آوار و انفجار، پروژههای عمرانی را ادامه داد. لودرها و بیلهای مکانیکی از همان روزهای نخست بحران، در خیابانها کار میکردند. برخی پروژهها، بدون تشریفات خاصی، زیر موشکباران افتتاح میشدند. گویی هر موشک و هر انفجار، نهتنها امیدها را از بین نمیبرد، بلکه انگیزه نیروها را برای تکمیل سریعتر پروژهها بیشتر و بیشتر میکرد. آنسوی دیگر، مردم با روحیه همبستگی و غیرت ملی، هر مانعی را به فرصت تبدیل کردند. آنها با حضور در خیابانها و سردادن فریاد «الله اکبر»، پیمانکاران و نیروهای شهرداری را دلگرم میکردند. این اما، اول راه بوده و هست، راهی که قرار است شهر و شهروندان را مقاومتر از همیشه کند. «جوان» برای بررسی فعالیتهای عمرانی پایتخت و مقاومت شهر در روزهای جنگ و اقداماتی که پس از آن قرار است انجام شود، با مهدی صداقتی، مدیرعامل سازمان مهندسی و عمران شهرداری تهران، گفتوگو کردهاست.
شرایط جنگ چگونه بر پروژههای شهری تأثیر گذاشت و اقداماتی که انجام دادید چه بود؟
جنگهای تحمیلی، بهطور طبیعی روند پروژههای شهری را کند میکنند، زیرا مانند سایر شهروندان، پیمانکاران و نیروهای اجرایی نیز تحتتأثیر شرایط بحرانی قرار میگیرند و فعالیتهای عادی آنها مختل میشود. با این حال، مدیریت شهری تلاش کرد تا حتی در دشوارترین شرایط، چراغ پروژهها خاموش نشود و بلافاصله پس از آتشبس، پروژهها دوباره فعال شدند؛ بهطوریکه تقریباً یک هفته پس از پایان جنگ، بیشتر پروژهها از سر گرفته شد.
جنگ ۱۲ روزه، نخستین تجربه غیرمنتظره و ناگهانی برای شهر بود و تهران آمادگی کامل برای مقابله با چنین بحران گستردهای را نداشت. در این شرایط، نقش ماشینآلات عمرانی بسیار حیاتی بود؛ زیرا حجم گستردهای از آوار و تخریبها، بدون تجهیزات سنگین قابلمدیریت نبود. از همان روزهای ابتدایی، لودرها، بیلهای مکانیکی، کمپرسیها و جرثقیلها توسط معاونت فنی و عمرانی و پیمانکاران به مناطق مختلف شهر اعزام شدند تا عملیات امدادرسانی و آواربرداری با سرعت بیشتری انجام شود.
در طول جنگ، حدود ۳۰ نقطه از شهر عملیات خدماترسانی و پشتیبانی انجام شد و پیمانکاران با روحیه همکاری و همدلی، تجهیزات خود را در اختیار شهرداری قرار دادند. این همراهی و همگرایی باعث شد تا روند مدیریت بحران با سرعت و دقت بیشتری پیش برود و خدمات شهری دچار اختلال شدید نشود.
پس از جنگ اول، شهرداری برای افزایش آمادگی در مواجهه با بحرانهای احتمالی، ناوگان ماشینآلات خود را تقویت کرد و حدود ۲۰ لودر و ۲۰ بیل مکانیکی به مجموعه خدمات شهری اضافه شد. این اقدام موجب شد عملکرد شهرداری در جنگهای بعدی منسجمتر و مؤثرتر باشد، بهطوریکه در جریان جنگ اخیر، ۶۰ تا ۷۰ مورد عملیات کمکرسانی و پشتیبانی در نقاط مختلف انجام شد و بخشی از آن نیز به حمایت از سازمانهای دیگر، مانند سازمان پسماند، اختصاص یافت تا خدمات شهری دچار وقفه نشود.
ماشینآلات معاونت فنی و عمرانی همچنین در اختیار سایر سازمانها قرار گرفت تا فعالیتهای حیاتی آنها متوقف نشود. برای مثال سازمان بهشت زهرا در هر دو جنگ، از این ظرفیت برای احداث قطعات جدید استفاده کرد.
در مجموع، مدیریت شهری تهران بر این اصل پایبند بود که حتی در شرایط جنگ، روند توسعه و خدمترسانی به شهروندان متوقف نشود. بهویژه زمانی که زیرساختها هدف حملات قرار گرفت، تلاش شد پروژههای جدید با جدیت بیشتری دنبال شوند تا روند توسعه شهری ادامه یابد و مردم از خدمات کلیدی محروم نمانند. هر چقدر حمله میشد، ما قصد داشتیم روند ساختوساز را بالا ببریم و به دشمن نشان دهیم که حملاتش بیاثر است.
پروژههای عمرانی چگونه ادامه یافتند و حتی افتتاح شدند؟
پراکندگی نقاط آسیبدیده در جریان جنگ، باعث شد برخی پروژههای عمرانی متوقف شوند. نمونه بارز آن، پروژه بزرگراه شهید شوشتری در شرق تهران بود که به دلیل مجاورت با پادگانها و محدودههای تحت اختیار ارتش، عملاً در طول جنگ فعالیت اجرایی نداشت. پس از آتشبس و با توافق انجامشده با ارتش، مسیر در اختیار مجموعه اجرایی قرار گرفت و اکنون پروژه مسیر ۹ کیلومتری این بزرگراه در حال تکمیل است. برنامهریزی شده که فاز نخست این بزرگراه تا اوایل خرداد افتتاح شود.
با وجود این محدودیتها، برخی پروژهها در شرایط جنگ ادامه یافتند و حتی به بهرهبرداری رسیدند. برای مثال، در هفته نخست جنگ، پروژه زیرگذر چهارراه قهوهخانه، با وجود باقی ماندن برخی جزئیات پایانی، بدون تشریفات معمول افتتاح شد. این پروژه بهدلیل معارضات متعدد تاسیساتی و پیچیدگیهای اجرایی، حدود چهار سال زمان برده بود و مدیریت شهری ترجیح داد بهجای انتظار برای شرایط عادی، آن را سریعتر در اختیار شهروندان قرار دهد.
تلاش برای ادامه پروژهها حتی در روزهای پایانی سال و همزمان با شرایط جنگی ادامه یافت. به عنوان نمونه، عملیات بتنریزی عرشه در تقاطع نواب انجام شد، اقدامی که حتی در شرایط عادی نیز در روزهای پایانی سال کمتر صورت میگیرد. در پروژههای دیگری مانند زیرگذر میدان سپاه نیز با وجود نزدیکی به مراکز نظامی و احتمال خطر، عملیات اجرایی، خاکبرداری و جابهجایی تأسیسات بدون توقف ادامه یافت.
حتی در مناطقی که حملات هوایی رخ میداد، پروژهها متوقف نشدند و نیروهای اجرایی تنها بر تکمیل سریعتر کار و جلوگیری از عقبافتادن پروژهها تمرکز داشتند. این شرایط جلوهای از روحیه مسئولیتپذیری، شجاعت و تعهد نیروهای اجرایی بود، روحیهای که محدود به مجموعه مدیریت شهری نبود و در بخش زیادی از جامعه نیز مشاهده میشد. در تمام روزهایی که کشور درگیر تجاوز بود، نوعی همبستگی و غیرت ملی میان مردم وجود داشت. با هر صدای انفجار، فریاد «اللهاکبر» بلندتر میشد و برخلاف آنچه در بسیاری از کشورها رخ میدهد، مردم از محل دور نمیشدند بلکه احساس میکردند باید حضور پررنگتری داشته باشند. این انرژی جمعی و همدلی، به روحیه نیروهای اجرایی و پیمانکاران پروژههای عمرانی نیز منتقل شد. نتیجه این تلاشها، افتتاح حدود ۴۰ پروژه عمرانی و اجرای ۶ میلیون تن آسفالت در معابر شهری بود. هماکنون تقریباً هیچ پروژه متوقفشدهای در شهر وجود ندارد و حدود ۲۵ نقطه تهران همچنان درگیر پروژههای فعال عمرانی هستند. کارگاهها بهصورت فشرده از ساعت ۶ صبح تا ۸ شب فعالند و برنامه فشرده افتتاح پروژهها از اردیبهشت تا شهریور ادامه دارد، به طوری که هر ماه چند پروژه به بهرهبرداری میرسد. این تجربه نشان داد که حتی در شرایط بحرانی، با برنامهریزی دقیق، مدیریت منابع و تجهیزات و روحیه همبستگی، میتوان پروژههای عمرانی را ادامه داد و خدمت به مردم را متوقف نکرد.
چه اقداماتی در رابطه با ساخت پناهگاههای شهری برای شهروندان و آمادگی در شرایط بحرانی انجام دادید؟
در زمینه ساخت پناهگاههای شهری، وظیفه اصلی سیاستگذاری و تصمیمگیری بر عهده سازمان مدیریت بحران شهر تهران است. معاونت فنی و عمرانی نقش اجرایی را بر عهده دارد؛ به این معنا که در صورتی که پروژهای تصویب و ابلاغ شود، شهرداری مسئول ساخت و اجرای پناهگاهها و تأمین زیرساختهای موردنیاز خواهد بود.
لازم است به این نکته توجه کنیم که ایران، برخلاف برخی کشورها که ذهنیت و ساختار توسعهشان بر اساس شرایط جنگی و دفاع دائمی شکل گرفتهاست، در دهههای گذشته با تمرکز بر توسعه شهری عادی و اقتصادی پیش رفته است. به همین دلیل، موضوع پناهگاههای گسترده شهری بهعنوان یک اولویت زیرساختی اصلی تاکنون در برنامههای شهری قرار نداشته است.
با وجود این، نیاز به ایجاد و توسعه پناهگاههای شهری در شرایط بحرانی قابل انکار نیست و تصمیمگیری در این زمینه باید در سطح مدیریت بحران و با در نظر گرفتن برنامههای جامع شهری انجام شود.
مهمترین اقدام معاونت فنی و عمرانی شهرداری را در این دوره چه میدانید؟
اگر از شهروندان بپرسیم شاخصترین عملکردهای شهرداری در این دوره چه بوده، احتمالاً نهضت آسفالت و بهبود وضعیت معابر شهری یکی از اولین پاسخهایشان خواهد بود. طی سالهای گذشته، وضعیت آسفالت معابر تهران مطلوب نبود و بسیاری از بزرگراهها و خیابانها سالها بدون بازسازی باقی مانده بودند. در برخی محلهها، شهروندان میگفتند دههها آسفالت خیابانها را ندیدهاند. برای جبران این عقبافتادگی، در این دوره حدود ۶ میلیون تن آسفالت در سطح شهر اجرا شد که رضایت نسبی قابلتوجهی در میان مردم ایجاد کرد.
برای تحقق این هدف، برنامهریزی گستردهای انجام شد. بررسیها نشان میداد تهران سالانه به حدود یکمیلیون و ۵۰۰ هزار تن آسفالت برای نگهداری مطلوب معابر نیاز دارد، در حالی که ظرفیت موجود شهرداری در ابتدای دوره حدود ۵۰۰ هزار تن بود. در نتیجه، کارخانههای قدیمی تولید آسفالت بازسازی و نوسازی شدند، دو کارخانه جدید خریداری شد و در مقاطعی از ظرفیت بخش خصوصی نیز استفاده گردید. افزایش توان تولید داخلی باعث کاهش تدریجی وابستگی به تأمینکنندگان بیرونی شد.
در کنار توسعه زیرساختهای تولید، استفاده از آسفالت بازیافتی و فناوریهای نوین در دستور کار قرار گرفته است. تراشههای آسفالتی که هنگام تراش معابر تولید میشوند، دارای مصالح ارزشمندی مانند شن، ماسه و قیر هستند. شهرداری با الگوبرداری از تجربههای جهانی، کارخانههای داخلی و خارجی برای تولید آسفالت بازیافتی ایجاد کردهاست. آزمایشهای اولیه نشان داده کیفیت این آسفالت حتی بهتر از پیشبینیهای اولیه بوده و نتایج آن مورد تأیید مراجع فنی قرار گرفتهاست. استفاده از آسفالت پلیمری و مصالح مقاومتر نیز باعث افزایش دوام و عمر مفید معابر شدهاست. در بخش پروژههای بزرگراهی، چند طرح کلان در حال اجراست. بزرگراه شهید شوشتری در شرق تهران که پیشبینی میشود حدود ۵/۱ درصد از ترافیک کل تهران و نزدیک به ۵ درصد از ترافیک شرق شهر را کاهش دهد. همچنین ادامه بزرگراه یادگار امام در شاخه غربی، بزرگراه شهید بروجردی و محور دوگاز در غرب تهران از پروژههای دیگر است که شبکه ارتباطی میان بزرگراهها و مسیرهای منتهی به شهریار را تکمیل میکنند. علاوه بر آن، پروژههای بلندمدتی مانند اتصال بزرگراه شهید صیاد شیرازی به آزادگان از طریق تونل ۹ کیلومتری نیز در برنامه قرار دارند.
عمده شهروندان دو مطالبه اصلی کاهش آلودگی هوا و ترافیک را مطرح میکنند، پاسخ شما به این مطالبه چیست؟
آلودگی هوا و ترافیک، مسائلی نیستند که با یک تصمیم یا اقدام منفرد حل شود این چالشها، نیازمند همکاری همه دستگاهها، از تولید خودروهای باکیفیت گرفته تا توسعه حملونقل عمومی و تکمیل زیرساختهای شهری هستند. تنها وقتی همه این عوامل همزمان پیش بروند، میتوان به کاهش آلودگی هوا و ترافیک امیدوار بود.
در حوزه فنی و عمرانی که مربوط به ما میشود، از ابتدای این دوره، تمرکز ویژه بر شناسایی و اصلاح تقاطعها و حرکات ناقص ترافیکی تهران گذاشته شد. نقاطی که رانندگان برای یک حرکت ساده ناچار بودند چند کیلومتر مسیر اضافی طی کنند. برای نمونه، در برخی اتصالات میان بزرگراههای باقری و بابایی، نبود رمپ مستقیم باعث میشد مسیر کوتاه ۲۰۰ متری تبدیل به پیمایشی ۵ تا ۷ کیلومتری شود. این حرکات ناقص نهتنها زمان رانندگان را هدر میدهد، بلکه مصرف سوخت، استهلاک خودرو، آلودگی هوا و حجم ترافیک را افزایش میدهد. به همین دلیل، ۹۸ نقطه دارای گره و اتصال ناقص در تهران شناسایی شد، که در مجموع حدود ۷۳۰ کیلومتر پیمایش اضافه به شهر تحمیل میکرد. برآوردها نشان میدهد اصلاح این گرهها میتواند روزانه حدود یک میلیون لیتر در مصرف سوخت صرفهجویی ایجاد کند.
تا امروز، ۶۰ مورد از این تقاطعها و حرکات ناقص اصلاح شده و بخش قابل توجهی از بار ترافیکی شهر کاهش یافته است. یکی از نمونههای شاخص، زیرگذر جنتآباد در غرب تهران است که اتصال مستقیم میان بخشهای شمالی و جنوبی این محور را فراهم کرد و بسیاری از پیمایشهای اضافی را حذف کرد. همزمان، مطالعات تخصصی برای شناسایی گرههای اصلی ترافیکی انجام شد و تاکنون ۹ گره مهم ترافیکی برطرف شدهاند. یکی از این نقاط، بزرگراه شهید همت در مسیر غرب به شرق بود، مسیری که به دلیل کاهش عرض بزرگراه و طراحی غیراستاندارد ورودی گاندی، حتی در ساعات کمتردد نیز با ترافیک مواجه میشد و بار آن به بزرگراههای اطراف منتقل میگردید.
مطالعات فنی نشان داد مشکل اصلی، برهم خوردن تعادل خطوط حرکتی در این محدوده است. بنابراین، طرح اصلاحی شامل احداث یک دهانه پل جدید روی خیابان ولیعصر، جداسازی ورودی گاندی از مسیر اصلی و اصلاح اتصال کندرو به تندرو شد، اقدامی که برآوردها نشان میدهد میتواند حدود ۸۰ درصد از گره ترافیکی این محدوده را کاهش دهد.
با تکمیل این پروژهها و ادامه اصلاح گرههای ترافیکی دیگر، امیدواریم نهتنها مسیرهای روزمره شهروندان کوتاهتر و روانتر شود، بلکه سهم تهران در کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا نیز به شکل ملموس افزایش یابد.
