جوان آنلاین: استان ایلام در حالی امسال عنوان پربارانترین استان کشور را به خود اختصاص داده که همچنان با یکی از جدیترین معضلات زیستمحیطی خود، یعنی ریزگردها دستوپنجه نرم میکند؛ پدیدهای که هر سال با آغاز فصل گرما دوباره آسمان شهرها را تیره کرده و زندگی روزمره مردم را مختل میکند. بارندگیهای قابل توجه بهاری اگرچه امید به بهبود شرایط اقلیمی را افزایش داده، اما هجوم تودههای گرد و غبار از کانونهای خارجی نشان داده که این بحران فراتر از مرزهای استان و حتی کشور است. ریزگردها علاوه بر کاهش شدید کیفیت هوا و افت دید افقی، سلامت شهروندان بهویژه گروههای حساس را تهدید کرده و با تعطیلی ادارات، اختلال در تردد جادهای و کاهش فعالیتهای اقتصادی، هزینههای سنگینی بر استان تحمیل میکنند. کارشناسان میگویند مدیریت استان ناگزیر است برای مهار و کاهش اثرات این پدیده، راهبردهای جدی و برنامههای بلندمدت اتخاذ کند، زیرا ادامه این وضعیت میتواند پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی گستردهتری برای ایلام به همراه داشته باشد.
هجوم موجهای گرد و غبار در سالهای اخیر به یکی از چالشهای جدی زیستمحیطی استان ایلام تبدیل شده است؛ پدیدهای که نه تنها کیفیت هوا را به شدت کاهش میدهد، بلکه زندگی روزمره شهروندان، فعالیتهای اقتصادی و حتی سلامت عمومی را تحت تأثیر قرار میدهد. طی روزهای اخیر نیز آسمان ایلام بار دیگر زیر سایه تودههای غبارآلود قرار گرفت و دید افقی در بسیاری از مناطق استان کاهش یافت. این شرایط در حالی رخ میدهد که ایلام در سال آبی جاری پربارانترین استان کشور معرفی شده است. براساس آمار هواشناسی، از ابتدای سال آبی تاکنون شهرستان ایوان با ۹۴۸ میلیمتر بیشترین و مهران با ۳۰۵ میلیمتر کمترین میزان بارش را ثبت کردهاند و در مرکز استان نیز حدود ۸۰۱ میلیمتر بارندگی گزارش شده است. با این حال، بارندگیهای قابل توجه نیز نتوانسته مانع از ورود تودههای ریزگرد به آسمان استان شود.
کارشناسان میگویند علت اصلی این مسئله منشأ فرامرزی گرد و غبار است که از مناطق خشک و بیابانی کشورهای همجوار به سمت غرب ایران حرکت میکند و استانهای مرزی از جمله ایلام را تحت تأثیر قرار میدهد.
گرد و غبارها، سوغات همسایهها
بررسیهای کارشناسی نشان میدهد که بخش عمده ریزگردهای ایلام منشأ خارجی دارند و از کانونهای فعال بیابانی در کشورهای همسایه به سمت ایران منتقل میشوند.
رئیس اداره مدیریت زیستمحیطی آب، خاک و پسماند ادارهکل حفاظت محیط زیست استان ایلام در این زمینه میگوید: «براساس آخرین بررسیهای فنی و میدانی، منشأ بیش از ۹۵ درصد گرد و غبار استان کاملاً خارجی است و عمدتاً از کشورهای عراق، عربستان و سوریه وارد استان میشود. سهم منشأ داخلی کمتر از ۵ درصد است که عمدتاً در مناطق مرزی شهرستانهای دهلران و مهران مشاهده میشود.»
حسن جهانی، با اشاره به گستردگی کانونهای داخلی گرد و غبار ادامه میدهد: «کانونهای متعدد گرد و غبار در استان حدود ۴۲۰ هزار هکتار وسعت دارند که بحرانیترین بخش آن در شهرستان دهلران قرار دارد. هرچند منشأ اصلی ریزگردها خارجی است، اما برای مدیریت شرایط داخلی نیز اقداماتی انجام شده است.»
به گفته وی، نهالکاری در حدود ۶۰ هکتار از اراضی مرزی برای ایجاد سد سبز، کاشت بیش از ۳۰۰ هکتار از اراضی مستعد گرد و غبار برای تثبیت شنهای روان و نصب ۱۱ ایستگاه سنجش آنلاین گرد و غبار از جمله اقداماتی است که برای کنترل و پایش این پدیده انجام شده است.
پیامدهای بهداشتی و زیستمحیطی
ریزگردها تنها باعث کاهش دید افقی یا تیره شدن آسمان شهرها نمیشوند، بلکه اثرات گستردهای بر سلامت انسان و محیط زیست دارند.
این ذرات معلق علاوه بر خاک، حامل آلایندهها و حتی سموم کشاورزی هستند که میتوانند وارد دستگاه تنفسی انسان شوند و بیماریهای مختلفی را تشدید کنند.
در همین رابطه معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایلام هشدار داده و میگوید: «افزایش ناگهانی غلظت گرد و غبار در هوا میتواند برای گروههای حساس بسیار خطرناک باشد. سالمندان، کودکان، زنان باردار و بیماران قلبی و تنفسی بیش از سایر افراد در معرض آسیب قرار دارند و لازم است در چنین شرایطی از ترددهای غیرضروری خودداری کنند.»
علی نیکونهاد میافزاید: «در روزهای اوج آلودگی توصیه میشود شهروندان در منزل بمانند، فعالیتهای ورزشی در فضای باز را متوقف کنند و درها و پنجرهها را بسته نگه دارند. همچنین رعایت بهداشت فردی و شستوشوی دستها و وسایل بهویژه برای کودکان اهمیت زیادی دارد.»
به گفته متخصصان، آلودگی ناشی از ریزگردها میتواند موجب تشدید بیماریهایی مانند آسم، برونشیت و آلرژیهای فصلی شود و فشار قابل توجهی بر سیستم درمانی استان وارد کند.
تأثیر بر اقتصاد و زندگی روزمره
علاوه بر پیامدهای بهداشتی، گرد و غبار اثرات اقتصادی قابل توجهی نیز برای استان ایلام به همراه دارد. کاهش دید افقی، اختلال در تردد جادهای، تعطیلی ادارات و کاهش فعالیتهای اقتصادی از جمله نتایج مستقیم این پدیده است.
در روزهای اخیر نیز کارگروه اضطرار آلودگی هوا در استان به دلیل افزایش شاخص آلودگی و تداوم گرد و غبار، ادارات و بانکهای استان را تعطیل اعلام کرد؛ تصمیمی که هرچند با هدف حفظ سلامت شهروندان اتخاذ شد، اما نشاندهنده شدت بحران و تأثیر آن بر فعالیتهای روزمره است. از سوی دیگر، ریزگردها به بخش کشاورزی و دامداری نیز آسیب میزنند؛ بخشهایی که ستون فقرات اقتصاد استان ایلام محسوب میشوند. ذرات معلق با تخریب پوشش گیاهی و کاهش کیفیت خاک، میتوانند تولید محصولات کشاورزی را کاهش دهند و سلامت دامها را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
کارشناسان محیطزیست میگویند، این روند در بلندمدت میتواند چرخه خشکسالی و بیابانزایی را تشدید کند و فشار اقتصادی بیشتری بر جوامع محلی وارد سازد.
راهکارها و ضرورت مدیریت منطقهای
کارشناسان تأکید میکنند، مقابله با پدیده ریزگردها نیازمند رویکردی فراتر از اقدامات مقطعی است و باید برنامهریزیهای جامع و بلندمدت در سطح ملی و منطقهای انجام شود.
احسان احمدینژاد، کارشناس هواشناسی استان ایلام، درباره شرایط جوی استان میگوید: «بررسی نقشههای هواشناسی نشان میدهد جریانهای جوی فعال در غرب کشور میتوانند ذرات معلق را از کانونهای گرد و غبار به سمت استان منتقل کنند و همین موضوع سبب شکلگیری شرایط غبارآلود در برخی مناطق میشود.»
وی ادامه میدهد: «در چنین شرایطی غلظت ذرات معلق افزایش پیدا میکند و میتواند برای گروههای حساس مشکلات جدی ایجاد کند. بنابراین لازم است شهروندان به هشدارهای هواشناسی توجه کرده و در روزهای آلوده از فعالیتهای طولانیمدت در فضای باز خودداری کنند.»
متخصصان محیطزیست میگویند، علاوه بر همکاری منطقهای برای مهار کانونهای خارجی گرد و غبار، در داخل کشور نیز باید اقداماتی مانند توسعه کمربندهای سبز، مدیریت منابع آب، تثبیت شنهای روان و احیای پوشش گیاهی در مناطق مستعد بیابانزایی به طور جدی دنبال شود. همچنین آموزش عمومی برای کاهش مواجهه با آلودگی هوا، توسعه سامانههای پایش و هشدار سریع و برنامهریزی برای مدیریت بحران در روزهای اوج آلودگی از دیگر اقداماتی است که میتواند اثرات این پدیده را کاهش دهد. با توجه به تداوم تغییرات اقلیمی و افزایش کانونهای گرد و غبار در منطقه، به نظر میرسد ریزگردها همچنان یکی از چالشهای اصلی استان ایلام در سالهای آینده باقی بمانند؛ چالشی که مقابله با آن نیازمند عزم جدی مدیران، همکاری منطقهای و برنامهریزی علمی و بلندمدت است.
