جوان آنلاین: سبک زندگی جنبه عینی افراد بر پایه و اساس آنچه در ذهن آنها میگذرد تعریف میشود. همان ارزشها و باورهایی که افراد مطابق با آن رشد کرده و رفتارهایی متأثر از آن بروز میدهند. به همین جهت سبک زندگیها متفاوت خواهد شد به گونهای که میتوان به تعداد افراد جامعه، سبک زندگی متفاوتی را تعریف کرد. اما در یک دستهبندی کلی، سبک زندگی در دو بعد فردی و اجتماعی تعریف میشود. بُعد فردی همان اشتراکات بین انسانها فارغ از باورهاست و بُعد اجتماعی متأثر از مکاتب، ایدئولوژیها و ادیان است. از شاخصههایی که در بُعد فردی سبک زندگی به آن اهمیت داده میشود سلامت است که در همه آیات و روایات نیز به حفظ آن سفارش شده است، اما فارغ از دین و مذهب یکی از نقاط مشترک انسانهاست. تعاملات و روابط اجتماعی از جمله موارد در بُعد اجتماعی سبک زندگی است که حفظ آن حائز اهمیت است، زیرا فردی که تعاملات و رفت و آمدهای اجتماعی ناسالمی داشته باشد نمیتواند فرد موفقی باشد. بنابراین یکی از مؤلفههای سبک زندگی سالم تعاملات سالم داشتن است. کودکی که حاضر به ارتباط و تعامل با هم سن و سالانش نیست و همسری که قادر به ارتباطگیری با همسرش نیست، آن خانواده به مشکل میخورد و دوام نمیآورد. همچنین در محیط کاری، فرد اگر تعامل خوبی با همکارانش برقرار نکند کارش دچار مشکل میشود. درباره تعامل و ارتباط اجتماعی سالم که منجربه بالارفتن کیفیت زندگی میشود با دکتر مصطفی هاشمی نسب جامعه شناس گفتوگویی داشتهایم که پیشرو دارید.
چه ملاحظات و مهارتهایی برای حفظ تعامل و ارتباطات اجتماعی لازم است تا به روابط سالم و تأثیرگذار منجر شود؟
در این باره به چند کلید واژه اشاره میکنم. در سبک زندگی اسلامی مفهومی به نام «مدارا» داریم که در تعاملات اجتماعی بسیار مؤثر هستند. کلید واژه دیگر رفق به معنای دوستی با دیگران است که بسیاری از تعارضات اجتماعی را از بین میبرد. گاهی در تعاملات خانوادگی، محل کار، محل زندگی و... با افرادی مواجه میشویم که علاقهای به نوع رفتارشان نداریم ولی نمیتوانیم با همه آنها ستیز کنیم، بنابراین مدارا و رفق، بسیار راهگشاست. بسیاری از مشکلات زندگیهای مدرن امروز که تبدیل به آپارتماننشینی و برجنشینی شده است، با این دو واژه حل میشود. مورد بعدی صلهرحم است. بعضی از افراد فکر میکنند این واژه تنها در دایره اقوام و خویشاوندان است، در حالیکه افرادی که با آنها همکار هستیم یا هر روز با آنها در رفت و آمد هستیم نیز جزو ارحام ما هستند. تنها لازم است که این افراد برای برقراری ارتباط عمیق، جویا شدن حال و احوال، کمک کردن در گرفتاریها و مشکلات اولویتبندی شوند. اگر این موارد سرلوحه تعاملات اجتماعی قرار بگیرند، طبیعتاً تعاملاتی مفید خواهیم داشت که بر کیفیت زندگی ما اثرگذار خواهد بود. تقویت مهارتهای ارتباطی نیز یکی از شاخصههای افزایش کیفیت ارتباطات اجتماعی است. این مهارتها یک سلام گفتن ساده تا پیچیدهترین مهارتها را دربر میگیرد که نیاز به آموزش دارد. در نوع ساده آن میتوان به ایجاد صمیمت هم اشاره کرد چراکه کیفیت ارتباط را افزایش میدهد. کمک به دیگران و اعتماد به نفس کاذب نداشتن هم از جمله مهارتهایی است که به رابطه کیفی کمک میکند.
با این تعاریف، اما شنیدهایم، کسی که با همه دوست است گویا با هیچ کس دوست نیست. این مرز بندی را چگونه تعریف میکنید تا افراد آن را مورد توجه قرار دهند؟
برقراری ارتباط و دوستی با دیگران، بحث خواستن و نخواستن نیست، بحث توانستن و نتوانستن است. انسان به طور طبیعی براساس باورها و نظامهای ارزشی خود، امکان اینکه با همه کسانی که در دایره ارتباطاتش از جمله خانواده، شغل، مدرسه و... قرار دارند، نمیتواند ارتباط عمیق برقرار کند؛ لذا سراغ کسانی میرود که متناسب با نظام ارزشی و تربیتی او هستند. به همین خاطر گروههای دوستانه حول یک علاقه و باور مشترک شکل میگیرد و رابطه عمیق در گروههایی با باورهای متفاوت شکل نمیگیرد. در این محدوده همچنین دوستانی قرار میگیرند که ما را از آسیبها محافظت کنند و اگر به هر دلیلی دچار آسیب شدیم به فریادمان برسند و ما را در همه مشکلات کمک کنند. کسانی هستند که به دادمان میرسند چراکه ما را دوست دارند و دوستدار ما و امانتدار ما هستند. با این افراد است که میتوان ارتباط کیفی برقرار کرد؛ لذا پیش فرض کسی که با همه دوست است با هیچ کس دوست نیست درست است چراکه امکانش نیست، ولی باید با همگان رفتار محترمانه داشته باشیم، هرچند به دلایل مختلف امکان ارتباط عمیق کیفی وجود نداشته باشد.
طبیعت زندگی اجتماعی، در معرض آسیب قرار گرفتن است. افراد چطور سبک زندگی سالم خود را تحت تأثیر این آسیبها حفظ کنند؟
اینکه محیطهای اجتماعی خالی از آسیب نیست درست است و نمیتوان افراد را در معرض این آسیبها قرار نداد، بنابراین باید راهکاری ارائه دهیم تا کمتر آسیب ببینیم. از جمله این راهکارها، افزایش اعتماد به نفس است. همان طور که اعتماد به نفس کاذب برای برقراری ارتباط کیفی مضر است و آن را سخت میکند، داشتن اعتماد به نفس درست و خودباوری ما را از بسیاری از آسیبهای اجتماعی در امان نگاه میدارد. به عنوان مثال یکی از آسیبهای اجتماعی جوامع مدرن امروز اعتیاد است. وقتی در این باره مطالعه میکنیم متوجه میشویم افرادی گرفتار آن میشوند که اعتماد به نفس پایینی داشتهاند. مهارت نه گفتن نیز از جمله مهارتهایی است که در فرار از آسیبها بسیار مؤثر است. این کلمه تنها در تعامل با دیگران نیست بلکه در مقابل امیال فردی هم به کار میرود و در ارتکاب به بسیاری از گناهان و خطاها مؤثر است. مهارت دیگر خودکنترلی است که در واقع توانایی کنترل در مواجهه با آسیبهاست.
امروزه فضای مجازی از جمله فضاهایی است که افراد تعاملات زیاد و مختلفی را در آن برقرار میکنند. چه توصیهای به مخاطبان دارید تا در این فضا سبک زندگی سالمی داشته باشند؟
قبل از هر چیز افراد باید این برداشت اشتباه را از ذهنشان پاک کنند که در فضایی مجازی هستند. این تفکر باید تغییر یابد چرا که ما دقیقاً در یک فضای واقعی به سر میبریم و نه مجازی. القای کلمه فضای مجازی میتواند در لایههای فکری ما اثرگذار باشد و باعث آسیب رساندن به افراد شود. همچنین باعث ایجاد هرگونه رابطه غلط و اشتباه و ارائه داده و اطلاعات دروغین میشود. بنابراین توصیه میشود افراد در فضای مجازی، با خود واقعیشان فعالیت داشته باشند. اگر فضای مجازی را فضای واقعی بدانیم همه ملاحظاتی که در یافتن دوست و برقراری ارتباط در فضای واقعی لحاظ میکنیم، آنها را در فضای مجازی هم ساری و جاری میکنیم. در فضای واقعی با شخصیت واقعی روبهرو هستم، اما در فضای مجازی معلوم نیست شخصیتی که با او ارتباط برقرار میکنیم وجود داشته باشد یا نه. بنابراین باید همان حساسیتهایی که در فضای واقعی داریم در همین فضا هم داشته باشم. نباید به هر فردی اعتماد کنیم و دادههایمان را در اختیارش بگذاریم و بدون تحقیق داد وستد کنیم. رعایت همه این موارد باعث میشود در فضای مجازی سبک زندگی سالمتری داشته باشیم.
بنابراین توصیه شما این است که به دادهها و اطلاعات در شبکههای اجتماعی حتی با هدف کسب دانش برای داشتن سبک زندگی سالم چشم و گوش بسته اعتماد نکنیم؟
بله، متأسفانه امروزه کمتر به تولید محتوای سبک زندگی توجه میشود. این تولیدات یا از بستر شبکههای اجتماعی هستند یا نگاه درآمدزایی به آن وجود دارد به همین خاطر اطلاعات تولیدی تخصصی و عمیق نیست، بلکه محتواهایی زرد است. سبک زندگی مقوله پیچیدهای نیست. مانند رانندگی که نیاز به آموختن مهارت و مقررات دارد در سبک زندگی هم لازم است مهارتهایی کسب شود تا در آن موفق باشیم. گفته شده در مباحث فردی توجه به اشتراکات انسانی میتواند راهگشا باشد و در بحث اجتماعی هم تعاملات اجتماعی قابل توجه است. مراقب باشیم آنچه که در شبکههای اجتماعی و مجازی تحت عنوان آموزش سبک زندگی و مهارتهای سبک زندگی ارائه میشود محتوای زرد نباشد. بنابراین لازم است برای پیدا کردن محتوای متناسب با نظام ارزشیمان، فکر کنیم، جستوجو کنیم و مطالعه کنیم، چراکه خود تفکر از شاخصههای سبک زندگی سالم است. تا زمانی که فکر نکنیم به شناخت درستی نمیرسیم و نمیتوانیم راه درست را از نادرست تشخیص دهیم. پس لازم است متناسب با نظامهای ارزشی جستوجو کنیم تا سبک زندگی مناسب و موفقتری داشته باشیم.
