ضعف در ارزیابی شرکتهای دانشبنیان باعث شده بود که در زمینه حمایت از دانشبنیانها عملکرد خوبی نداشته باشیم. یکسری اصلاحات در قالب آییننامه جدید ارزیابی شرکتها و مؤسسات دانشبنیان که اخیراً از سوی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری اعلام شد، انجام شده است، اما نکته مهم این است که آییننامه جدید ارزیابی شرکتهای دانشبنیان براساس قانون جهش تولید دانشبنیان به روز شده است. در این چارچوب، مکانیسمی با عنوان پیشرانهای اقتصاد دانشبنیان داریم که قبلاً وجود نداشت. نظام حمایتی در مورد شرکتهای همکار این پیشرانها متفاوت است و از اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بهرهمند میشوند. در چارچوب اصلاحاتی که صورت گرفته است، امور مربوط به شرکتهای کوچک دانشبنیان که فروش آنها در سال کمتر از ۵ میلیارد تومان برآورد میشود، به بخش مبادی سپرده شده است. در آیین نامه جدید ارزیابی دانشبنیانها شرکتها باید به صورت مرحلهای و پلهبهپله مراحل رشد را طی کنند و از حمایتهای مربوط به هر مرحله بهرهمند شوند. صاحبنظران معتقدند باید نظارت پسینی از دانشبنیانها داشته باشیم. در این صورت اگر جایی نقطه ضعف و مشکلی باشد، به آنها تذکر داده میشود و این برای شرکتهای دانشبنیان قابل پذیرشتر است تا اینکه بگوییم با ذرهبین، مچگیری وایراد گرفتن باشد.
در اقتصاد جهانی که به سرعت در حال تغییر است، شرکتهای دانشبنیان نقشی محوری در پیشبرد نوآوری، پیشرفت فناوری و رشد اقتصادی دارند. این شرکتها براساس دانش و تخصص نیروی کار و همچنین توانایی خود در ارائه محصولات و خدماتی که مشکلات پیچیده را حل و نیازهای بازار را برآورده میکند، پیشرفت میکنند. بنابراین اجرای یک سیستم حمایتی که توسعه و رشد شرکتهای دانشبنیان را در اکوسیستم اقتصاد دانشبنیان تقویت میکند، بسیار مهم است.
سیستم ارزیابی و پشتیبانی سنتی برای شرکتها اغلب بر ارزیابیهای اولیه متمرکز بود و براساس معیارهای از پیش تعیین شده، پشتیبانی محدودی را ارائه میکرد. با این حال، این رویکرد نمیتواند ماهیت پویای شرکتهای دانشبنیان و پتانسیل رشد و توسعه آنها را تشخیص دهد. برای پرداختن به این موضوع، یک سیستم ارزیابی جدید پیشنهاد شده است؛ سیستمی که با مسیر رشد شرکتهای دانشبنیان همسو میشود و در حین پیشرفت، پشتیبانی فزایندهای را ارائه میکند.
اصل اصلی سیستم ارزیابی و حمایتی جدید از شرکتهای دانشبنیان بر این باور استوار است که هرچه یک شرکت دانشبنیان بیشتر رشد و توسعه یابد، مستحق حمایت بیشتری است. این رویکرد به عنوان یک سیستم تشویقی مناسب عمل میکند و شرکتها را برای نوآوری مستمر، گسترش قابلیتهای خود و کمک به اقتصاد و جامعه گستردهتر تشویق میکند. با جایگزینی سیستم ارزیابی قدیمی، میتوانیم ارتباطات قویتری بین صنعت و جامعه ایجاد کنیم و از پتانسیل شرکتهای دانشبنیان و از پیشرفتهای فناوری و راهحلهای نوآورانه آنها بهره ببریم.
یکی از جنبههای کلیدی سیستم ارزیابی جدید، تمرکز آن بر تعیین مسیر رشد برای شرکتهای دانشبنیان است. هدف این سیستم به جای ارزیابی صرفاً وضعیت فعلی آنها، ارائه راهنمایی و پشتیبانی برای کمک به این شرکتها در دستیابی به بلوغ در نوآوری و ورود موفقیتآمیز به بازارهای صنعتی است. این تغییر دیدگاه نه تنها به نفع شرکتهاست، بلکه محیط رقابتیتری را برای کل اکوسیستم اقتصاد دانشمحور ایجاد میکند.
سیستم ارزیابی و پشتیبانی جدید برای شرکتهای دانشبنیان چندین ویژگی و مزیت قابل توجه ارائه میدهد. اولاً با توجه به مسیر رشد به جای توقف در ارزیابی اولیه، ورود به اکوسیستم را تسهیل میکند. این بدان معناست که حتی شرکتها در مراحل اولیه با پتانسیل امیدوارکننده نیز میتوانند پشتیبانی و راهنمایی دریافت کنند و آنها را قادر میسازد تا پیچیدگیهای بازار را طی کنند و به شرکتهای موفق تبدیل شوند.
علاوه بر این، سیستم جدید بر نظارت و پشتیبانی مستمر در طول مسیر رشد یک شرکت تأکید دارد. این رویکرد پویا تصدیق میکند که شرکتها ممکن است در مراحل مختلف توسعه خود با چالشهایی مواجه شوند و به انواع مختلف حمایتها نیاز داشته باشند. با ارائه کمکهای مستمر، این سیستم تضمین میکند که شرکتهای دانشبنیان منابع و راهنماییهای لازم را برای انطباق با شرایط متغیر بازار، اصلاح استراتژیهای خود و غلبه بر موانع در اختیار دارند.
نکته مهم این است که اجرای یک سیستم ارزیابی و پشتیبانی جدید برای شرکتهای دانشبنیان، پویایی را در اقتصاد یک کشور تقویت میکند. با تشویق به رشد و توسعه این شرکتها نوآوری را تحریک میکند، فرصتهای شغلی ایجاد میکند و رقابت کلی اقتصادی را افزایش میدهد. اکوسیستم اقتصاد دانشبنیان از طیف متنوعی از تخصصها و قابلیتهای ارائه شده از سوی این شرکتها سود میبرد و به پایداری و رشد اقتصادی بلندمدت کمک میکند.
عضو کمیسیون اقتصادی مجلس: حمایتهای مشروط از دانش بنیانها
شهباز حسنپور، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس درخصوص مزیتهای صدور مجوز برای دانشبنیانها از سوی مبادیای همچون پارکهای علمی و فناوری یا ستادهای توسعهای تصریح کرد: «واگذاری اختیار صدور مجوز دانشبنیانی به پارکهای علم و فناوری میتواند منجر به سهولت بیشتر، بررسی دقیقتر و پاسخگویی بیشتر شود. البته لازم است در صورت اعتراض شرکتهای متقاضی، پرونده به نهادی غیر از پارک ارجاع شود.»
وی در ادامه گفت: «از آنجا که در شرایط فعلی ارزیابی دانشبنیانی از سوی کارگزاران انجام میشود و معاونت علمی و فناوری تنها وظیفه نظارتی را عهده دارد، سپردن صدور مجوزها برای دانش بنیانها تأثیری در کاهش مشروعیت معاونت علمی ندارد.»
این عضو کمیسیون اقتصادی مجلس در ادامه خاطرنشان کرد: «سپردن صدور مجوز دانشبنیانها به مبادیای همچون پارکهای علمی و فناوری یا ستادهای توسعهای، فرصت بیشتری را برای معاونت به منظور توجه به موضوعات اساسیتر و شرکتهای بزرگ فراهم میکند.»
حسنپور درخصوص ارتباط دادن شرکتهای دانشبنیان با پیشرانهای اقتصادی کشور تصریح کرد: «استفاده از ظرفیت پیشرانهای اقتصادی در راستای بازارسازی و توسعه فعالیتهای شرکتهای دانشبنیان اهمیت بسیار زیادی در توسعه دانشبنیانها و حمایت از آنها خواهد داشت. این موضوع مهمترین رسالت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری است.»
وی ادامه داد: «اگرچه حمایتهای فعلی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری مانند اعطای تسهیلات، معافیت مالیاتی، طرح سربازی فناوران و تسهیل شرکت در مناقصات سودمند است، اما برای توسعه کیفی فعالیتهای دانش بنیانها کافی نیست. ارتباط دادن این شرکتها با پیشرانهای اقتصاد کشور میتواند نقش مهمی در توسعه فعالیت دانشبنیانها داشته باشد و انجام این کار بسیار ضروری است.»
این نماینده مجلس گفت: «زمانمندکردن مسیر رشد دانشبنیانها اقدام مناسبی است. در شرایط فعلی مجوز دانشبنیانی دارای محدوده زمانی مشخصی است. مضاف بر آن استقرار شرکتها در پارکهای علم و فناوری نیز محدوده زمانی دارد. به صورت مرتب، ارزیابی پیشرفت و بررسی ارتقای سطح فناوری انجام میگیرد.»
وی خاطرنشان کرد: «باید دقت داشته باشیم که شرایط و پیچیدگیهای خاص شرکتها نیز مورد توجه قرار گیرد و فشار مضاعفی به آنها وارد نشود. در شرایطی که محدودیتهای دست و پاگیر اعمال کنیم، شاهد مستندسازیهای صوری برای نشان دادن پیشرفت دانشبنیانها خواهیم بود.»
حسنپور گفت: «ایجاد شرط پیشرفت در مسیر رشد برای بهرهمندی شرکتهای دانشبنیان از حمایتهای دولتی میتواند منجر به افزایش انگیزه آنان برای طی مسیر رشد شود. در حال حاضر، شاهد اعمال چنین روشی هستیم و در صورتی که شرکتهای دانشبنیان به مرحله تولید نرسیده باشند از بسیاری از حمایتها مانند بهرهمندی از معافیت مالیاتی، تسهیل حضور در مناقصات و ... بهرهمند نمیشوند. در نظام جدید ارزیابی قید شده که هر چه شرکتها رشد و توسعه بیشتری داشته باشند، حمایتها به مراتب از آنها بیشتر میشود سیستم تشویقی مناسبی است. هدف از اصلاح در نظام ارزیابی و ایجاد نظام حمایتی جدید برای اکوسیتسم اقتصاد دانشبنیان مبتنی بر رشد و توسعه، ارتباط بیشتر صنعت و جامعه با شرکتهای دانشبنیان و بهرهمندی از فناوری و نوآوری آنهاست که درگذشته این نگاه وجود نداشت.»
وی ادامه داد: «حمایتهای برنامهریزی شده برای شرکتهای دانشبنیان به گونهای است که متناسب با سطح پیشرفت، از حمایتهای بیشتری بهره مند میشوند. همچنین معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به دلیل اختیارات جدید خود در قانون جهش تولید دانشبنیان، مزیتهای دیگری نیز در زمینه حمایت از اکوسیستم اقتصاد دانشبنیان دارد که میتوان به موضوع اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه اشاره کرد که میتواند نقش بزرگی در توسعه صنعتی کشور داشته باشد. موضوع مهم دیگر ظرفیت و سازوکار تولید بار اول است که سازوکار بومیسازی تجهیزات و فرآیندهای گلوگاهی و استراتژیک است که در اختیار اکوسیستم اقتصاد دانشبنیان قرار دارد.»
عضو کمیسیون برنامه و بودجه: نظارت پسینی زمینهساز جهش دانشبنیان صنعتی
احسان ارکانی عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی در گفتگو با خبرنگار اقتصادی روزنامه «جوان» در مورد سیستم ارزیابی شرکتهای دانش بنیان گفت: «در همه دنیا چیزی به اسم نظارت پیشینی نداریم. اصلاً نظارت پیشینی یعنی چه؟ یعنی میخواهیم بر کاری که شروع نشده است، نظارت داشته باشیم و این مدل از نظارت پیشینی بسیار غلط است که متأسفانه در تمامی بخشهای نظام مجوزدهی ما حاکم بود و مجلس این نگاه غلط را اصلاح کرد. قانون جهش تولید دانشبنیان نیز در این زمینه و با این دیدگاه بود و حالا با نظام جدید ارزیابی و حمایت از اکوسیستم اقتصاد دانشبنیان نیز به سمت نظارت پسینی خواهد رفت.»
عضو کمیسیون اصل نود مجلس اظهار کرد: «قبل از سازوکار جدید ارزیابی شرکتها در اکوسیستم اقتصاد دانشبنیان، سالها مجموعههای دانشبنیان اگر میخواستند فعالیت تولیدی داشته باشند و کسب و کاری راهاندازی کنند باید یک تا دو سال میدویدند که مجوزهای مختلف را بگیرند و بعد فعالیتشان را شروع میکردند و معمولاً خیلی از آنها در همان مرحله قید کار را میزدند، چراکه کار اصلاً منطقی نبود و بخش بزرگی از این افراد نخبگان کشور هستند.»
وی افزود: «با نظام مجوزدهی و نظارت پیشینی طبیعتاً رشد و سرعت و شتاب پاگرفتن فعالیتهای مختلف کسبوکارهای دانشبنیان و شتابدهندهها کاهش پیدا میکرد و حالا با این اقدام تحولی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری، ورود شرکتها به اکوسیستم اقتصاد دانشبنیان تسهیل خواهد شد و به جای آن نظارت پسینی جایگزین خواهد شد که رشد و توسعه اکوسیستم علم و فناوری کشور را به همراه خواهد داشت و فرآیند توسعه صنعتی کشور را سرعت خواهد بخشید و امروز شاهد تحول خوبی در حوزه شروع فعالیت شرکتهای دانشبنیان هستیم. طبیعتاً نظارت لازم است و مجموعهای که باید نظارت داشته باشد، سازوکار شفاف نظارتی را برای این شرکتها تدارک دیده است و امیدواریم با روند فعلی حمایت از دانشبنیانها به خوبی پیش برود.»
نماینده مردم نیشابور در مجلس گفت: «برای شرکتهای دانشبنیان باید به سمت نظارت پسینی میرفتیم و حالا با سازوکار جدید حمایتی میتوانیم دقیقتر از این بخش حمایت کنیم و حمایتها را نیز مشروط به توسعه و پیشرفت هر یک از این شرکتها استوار کنیم که در نظام جدید حمایتی این اتفاق رخ داده است. ذرهبین نظارتی درست نیست. وقتی این سازوکار دقیق تعریف شود یک شرکت دانشبنیان با توجه به اینکه دولت در طول فعالیت پایش میکند جایی اگر خودش حواسش نباشد که مشمول حمایت و مشوق قانونی میشود مجموعه سازوکار حمایتی اعلام و از آن حمایت میکند.»
ارکانی عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس خاطر نشان کرد: «این اقدامات علاوه بر جنبههای حمایتی از این شرکتها اگر جایی نقطه ضعف و مشکلی باشد، به آنها تذکر داده میشود و این برای شرکتهای دانشبنیان قابل پذیرشتر است تا اینکه بگوییم با ذرهبین، مچگیری و ایراد گرفتن باشد. نگاه هم سازوکار حمایتی و نظارتی است که باید بر این شرکتها حاکم شود.»
جمعبندی
تسهیل توسعه در اکوسیستم اقتصاد دانشبنیان مستلزم جایگزینی سیستمهای ارزیابی منسوخ با یک سیستم حمایتی جدید است که با رشد و توسعه شرکتهای دانشبنیان همسو باشد. با اجرای چنین سیستمی، صنعت و جامعه میتوانند از پیشرفتهای تکنولوژیکی، نوآوری و رقابت در بازار که از سوی این شرکتها ارائه میشود، بهرهمند شوند. سیستم جدید ارزیابی و پشتیبانی با تمرکز بر مسیر رشد شرکتهای دانشبنیان، نظارت و پشتیبانی مستمر را برای اطمینان از موفقیت آنها ارائه میدهد. در نهایت، این رویکرد ایجاد یک اکوسیستم اقتصاد مبتنی بر دانش پویا و پر رونق را تسهیل میکند و به رشد اقتصادی و پیشرفت اجتماعی کمک میکند.
