که ناگهان صبر یکی از سرنشینان اتوبوس لبریز شد و با لحنی تند از زن خواست که بچههای خود را ساکت کند. خانم که تازه از افکار خود بیرون آمده و متوجه اوضاع شده بود از همه عذرخواهی کرد و گفت: باید مرا ببخشید دقایقی پیش خبر دادند پدرم از دنیا رفت...
همه مردم به حال او تأسف خوردند و از اینکه او را برای بیتوجهی به فرزندانش ملامت و قضاوت عجولانه کردند پشیمان شدند.
تحریفهای شناختی
یکی از آفتهای تهدید کننده سلامت جامعه قضاوت کردن دیگران است. متأسفانه این روزها همه قاضی شدهایم و در این میان متهم واقعی نیز گم شده است! قضاوت کردن به نوعی در جامعه ما عادی شده است و گویا از مذمت خاصی نیز برخوردار نیست، در حالیکه اگر یاد بگیریم به صورت کلی قضاوت نکنیم و در مورد دیگران به راحتی نظر ندهیم عادت قضاوت عجولانه و زود قضاوت کردن را نیز به راحتی میتوانیم کنترل کنیم.
ما در اکثر موارد با قرار گرفتن در یک شرایط جزیی، نسبتی کلی به دیگران میدهیم. این موضوع نشان میدهد نتوانستهایم ارزیابی درستی از موقعیت داشته باشیم و علتهای رفتار اشتباه را به درستی بررسی کنیم. در واقع ما با قرار گرفتن در هر شرایطی با یک سری افکار خودکار مواجه میشویم که در ذهن ما میچرخند. این افکار خودکار در شکلگیری احساسات مثبت و منفی ما نقش اساسی دارند. ذهن انسان گاهی در افکار خود دچار اشتباهاتی میشود که به آنها تحریفهای شناختی میگوییم. تحریفهای شناختی با شکل دادن سبک نادرستی از تفکر منجر به قضاوتهای نادرست و در نتیجه اعمال و احساسات نادرستی میشود. طبق فرمایش امام علی (ع) قضاوتی که با تکیه به ظن و گمان باشد، عادلانه نیست.
شخصی سازی
در اصل قضاوت کردن باید از روی آگاهی به تمامی ابعاد مسئله باشد و ظاهر و باطن آن مورد بررسی قرار گیرد و در نهایت قضاوت صورت گیرد. اما متأسفانه افرادی که عادت به قضاوت عجولانه دارند بدون انجام هیچگونه بررسی و از روی عادت، دیگران را مورد قضاوت قرار میدهند.
یکی از مهمترین تحریفهای شناختی که در قضاوت بسیار اثرگذار است، شخصیسازی است. در شخصیسازی افراد هر مخالفتی را با عقاید و نظراتشان به معنی مخالفت با کلیت وجود خود میدانند و فکر میکنند این مخالفتها شخصیت آنها را زیر سؤال میبرد. برای اصلاح این تحریف شناختی لازم است شما از وجود آن در ذهن خودآگاه باشید و ببینید در چه موقعیتهایی بیشتر به این فکر دچار میشوید. تلاش کنید تا گزینههای مثبت و واقع گرایانهتری را جایگزین این تحریف شناختی کنید. با شناسایی تحریفهای شناختی خود میتوانید پاسخی برای سؤال چطور زود قضاوت نکنیم؟ داشته باشید.
عجول و هیجانی
ارسطو بیان کرده است: نحوه قضاوت کردن ما هنگامی که سرخوش و مهربان هستیم، با وقتی که رنجور و بد اخلاق هستیم یکسان نیست. احساسات ما در لحظه قضاوت و پیش داوری تاثیر زیادی در نوع داوری ما دارد. کنترل هیجانات میتواند در پیشگیری از قضاوت زودهنگام مؤثر واقع شود. اغلب قضاوتهایی که بدون فکر انجام میشود، ناشی از ناتوانی افراد در مدیریت هیجانات شان است.
به عنوان مثال شرایطی را در نظر بگیرید که شما عصبانی و مضطرب هستید و به احتمال زیاد ممکن است بیشتر از گذشته دچار اشتباه شوید. بنابراین لازم است مهارتهای کنترل هیجان همچون کنترل خشم و مهارتهای مقابله با استرس را بیاموزید تا بتوانید با قرار گرفتن در موقعیتهای مختلف زندگی، پاسخی برای سؤال چطور زود قضاوت نکنیم، پیدا کنید.
حسادت
بسیاری از قضاوتهای نادرست ناشی از عدم تحمل رفتاری است که دلخواه ما است، اما نمیتوانیم آن رفتار را داشته باشیم، برای نمونه ممکن است خجالتی باشید و با فردی بسیار اجتماعی روبهرو شوید. قضاوت شما چیزی شبیه به این خواهد بود: چقدر خودنما، پرسروصدا و آزاردهنده است. چون خودتان نمیتوانید آنطور رفتار کنید، به کسی که این طور هست کینه میورزید.
این نوع قضاوت مشخص میکند که شما به طور کامل خودتان را بروز نمیدهید و در نتیجه از کسانی که این کار را میکنند نفرت دارید، حتی اگر این کار غیرعمدی باشد. مورد بعدی حسادت است. فردی در زمینهای به موفقیت رسیده، اما شما در آن موفق نبودهاید، به موفقیت بالاتر او حسادت کرده و بعد سعی میکنید اشکالی در او پیدا کنید تا حس کمبود خودتان را جبران کنید. عموماً قضاوتهای متأثر از این حسادت اشتباه و نادرست است.
نگرش مثبت و منفی
برخی از مواقع قضاوتهای ما ناشی از نوع نگاه ما نسبت به یک فرد یا پدیده است یعنی: اگر نگرش ما نسبت به یک مسئله خوب و مثبت باشد، قضاوت ما نسبت به آن مثبت خواهد بود و بالعکس.
دوستم در حال تعریف کردن ماجرای دعوای خود با یک نفر دیگر است و من، چون دوستم را میشناسم و دوستش دارم و از نظر من او آدم خوبی است عادت کردهام همیشه به او دید مثبت داشته باشم و در مورد او خوب قضاوت بکنم. بنابراین نتیجه میگیرم و به او میگویم: «تو اخلاق خوبی داری و صبور هستی و…حتماً مخاطب تو آدم بدی بوده یا چیز بدی گفته که مجبور شدی باهاش دعوا کنی.» پس حق را به او میدهم، این در حالی است که من اصلاً از جزئیات دعوا خبر ندارم. در این جا یک قضاوت عجولانه درباره دیگران انجام دادهام که اصلاً کار درستی نیست.
برای پیشگیری از قضاوت عجولانه و نادرست بهتر است فرض و گمانهای خود را کنار بگذارید، خصوصیات بیشتری از دیگران بشناسید و درک کنید. داشتن حس همدردی و دلسوزی تا حد زیادی میتواند از قضاوت عجولانه پیشگیری کند.
اگر انتقادی نسبت به دیگران هم دارید، کمی صبر کنید. اینکار به شما فرصت خواهد داد تا در مورد انتقادی که دارید، بیشتر فکر کنید یا آن را به گونهای مثبت بیان کنید یا از گفتنش صرف نظر کنید.
