اکثر الناس لا یشکرون- بیشتر مردم سپاسگزارى نمىکنند (بقره /۲۴۳)
شکر، سپاسگزاری در برابر نعمت (لطف) است. ما ناشکریم، چون نعمت را نمیشناسیم. نعمت را از نگاه خود همان خواسته خود میدانیم و اگر جز آن باشد لطف تلقی نمیکنیم. شاید برای آنکه خوب شکر کنیم باید نعمت را خوب بشناسیم. گاه نعمتهای الهی در قالبهایی هستند که ما از آن ناخشنودیم. سوره بقره آیه ۲۱۶ صراحت روشنی در اینباره دارد مبنی بر اینکه «چه بسا چیزی را خوش ندارید و آن برای شما خیر است.»
ما ناشکریم، چون قدر داشتههای خود را نمیدانیم؛ حتی همان چیزهایی را که روزی آرزو میکردیم و بعدتر به آن میرسیم فراموش میکنیم. گاهی با ناشکری و بیآنکه بدانیم مرتکب بزرگترین گناه میشویم. پیامبر (ص) میفرمایند: «ایمان از دو نیمه بهوجود میآید. نیمی از ایمان در صبر و نیمی از آن در شکر است» شکر، انسان را در صف انبیاء قرار میدهد. در یکی از جنگها طایفهای محضر پیامبر اکرم (ص) شرفیاب شدند. پیامبر فرمودند: شما کیستید؟ گفتند: ما اهل ایمان هستیم. حضرت پرسیدند: ایمان شما به چه درجهای رسیده است؟ گفتند: در بلایا صابر هستیم، و در وقت راحتی شاکر هستیم، و به مقدرات الهی راضی هستیم. پیامبر به آنها فرمودند: شما از صابران و عالمان هستید و از نظر رشد و آگاهی و فهم در صف انبیاء قرار دارید»
لازمه شکر این است که جمیع نعمتها را از ناحیه خدا بدانیم و برای دریافت آن خودمان را قابل و مستحق ندانیم. حقیقت آن است که خدا لطف کرده نه اینکه من لایق هستم. ولی چنین درکی در اکثر موارد وجود ندارد و از طرفی قرآن در سوره نحل آیه ۱۸ میفرماید: اگر نعمتهای خدا را شماره کنید، هرگز نمیتوانید؟
شناخت و توجه به ارزش نعمت، درون انسان نوعی شادمانی ایجاد میکند و موجب روحیه شکرگزاری میشود. اگر این حس در انسان ایجاد شد، او درصدد جبران نیکی برمیآید و اگر جبران کرد، شُکر حاصل شده است.
حجتالاسلام والمسلمین علوی تهرانی در یکی از مجالس خود درباره این مهم میگوید: شکرگزاری، کار کسی است که خود را بنده خدا بداند، نه کسی که از خداوند طلبکار باشد. خداوند در سوره نحل آیه ۱۱۴ میفرماید: «و شکر نعمت خدا را به جا آورید اگر او را میپرستید» به همین دلیل است که در آیه ۱۳سوره سبأ میفرماید: «ولی عده کمی از بندگان من شکرگزارند»
میدانستید شکر، صفت خداوند است. سوره تغابن آیه ۱۷ میفرماید: «و خداوند شکرکننده و بردبار است»، اما خداوند در مقابل چه کسی شاکر است؟ در سوره نساء آیه ۱۴۷ میفرماید: «اگر شکرگزاری کنید و ایمان آورید، خدا شکرگزار و آگاه است»
پس قدرشناسی خداوند در مقابل انسانی است که ایمان داشته و قدرشناس باشد. شکرگزاری خداوند چگونه است؟ در سوره اعراف آیه ۹۶ میفرماید: «و اگر اهل شهرها و آبادیها، ایمان میآوردند و تقوی پیشه میکردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها میگشودیم»
استاد علوی شکرگزاری را زمینهساز زهد دانسته و در اینباره به حدیثی از پیامبر اکرم (ص) اشاره میکند و میگوید: «زهد در دنیا، کوتاه کردن آرزوها و شکرگزاری نسبت به همه نعمتهاست».
اما فؤاید شکرگزاری چیست؟ این استاد اخلاق معتقد است: شکرگزاری باعث رشد و کمال بشر میشود. (سوره ابراهیم آیه ۷) «اگر شکرگزاری کنید، بر شما خواهم افزود»
همچنین شکرگزاری باعث مصونیت از عذاب میشود. (سوره نساء آیه ۱۴۷) «خدا چه نیازی به مجازات شما دارد اگر شکرگزاری کنید و ایمان آورید؟»
شکرگزاری، سبب حفظ مال است. شخصی نزد پیامبر اکرم (ص) رسید و عرض کرد: یا رسولالله! خداوند به من اموال زیاد و اولاد خوب داده است. میترسم دچار بلای استدراج شده باشم. (آزمونی است که در آن خداوند، انسان را به واسطه زیادی نعمتی که داده به حال خود رها میکند.) پیامبر فرمودند: نه؛ اگر بگویی الحمدلله.
شکر خالق، شکر مخلوق را نیز به دنبال دارد. امام رضا (ع) میفرمایند: «اگر کسی در مقابل نعمتی که از مخلوق رسیده قدرشناسی نکند در واقع از خداوند قدرشناسی نکرده است»
همچنین پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «هر کس به شما نیکى کرد، جبران کنید و اگر نتوانستید، آنقدر براى او دعا کنید که مطمئن شوید تلافى کردهاید» امیرالمؤمنین (ع) میفرمایند: «حق کسی که به دیگری نعمت داده این است که با نعمتی بهتر برای او جبران کند، اگر نمیتواند با بهتر از آن جبران کند خوبیهای او را به زبان بیان کند. اگر با زبان هم نمیتواند، قلباً به او ارادت داشته باشد و اگر قلباً هم نمیتواند، او شایستگی آن نعمت را ندارد.»
