عصر پنجشنبه مدیر کل مدیریت بحران استان تهران در نشستی خبری با اشاره به کاهش حجم آب در سدهای استان تهران از ضرورت رسوبزدایی از پنج سد تأمینکننده آب در این شهر خبر داد. هر چند رسوبزدایی از سدها در شرایط خشکسالی به عنوان یک فرصت به شمار میآید که میتواند شرایط را برای افزایش طول عمر سدها مهیا کند، اما به نظر میرسد موضوع کمبود آب در تهران با مشکلات جدیتری روبهرو است.
مهدی زارع، عضو وابسته فرهنگستان علوم در گفتگو با خبرنگار «جوان» ضمن تأکید بر ضرورت رسوبزدایی سدها با یادآوری رسوبزدایی از سد سپیدرود در دهه ۶۰ اظهار کرد: به دلیل اینکه بعد از ۳۰ سال سد سپیدرود پر شدهبود، رسوبزدایی در مورد آن انجام شد. زارع در خصوص نحوه رسوبگیری سدها گفت: رودخانهای که آب را به مخزن سد میرساند، اگر از مناطقی رد شود که حاوی رسوبهای مختلف مخصوصاً رسوبات تبخیری باشد یا از لایههای جوان زمینشناسی رد شود، حجم زیادی از مواد رسوبی را به همراه خود میآورد و این رسوبات و گل و لای که حاوی مواد معدنی مختلف است، در پشت مخزن سد جمع میشود. نمونه خیلی بارز آن در ایران همان سد سپیدرود است.. وی ادامه داد: در دهه ۶۰ که سد سپیدرود را رسوبزدایی کردند، فرض میشد این سد بعد از ۳۰ سال دوباره پر خواهد شد و اگر برای سد سپیدرود ۳۰ سال هم در نظر بگیریم یک رسوبزدایی دیگر در بازه زمانی کنونی نیاز است، ولی این نکته هم وجود دارد که مخصوصاً دهه اخیر خشکسالیهایی شدید اتفاق افتاده و این خشکسالیهای پیدرپی موجب شده خود رودخانه قزل اوزن که منبع اصلی تأمین آب سد سپیدرود است، تبدیل به یک رودخانه فصلی شود.
این عضو وابسته فرهنگستان علوم در ادامه با اشاره به اینکه رودخانه قزل اوزن از یک منطقه وسیعی از استانهای کردستان، آذربایجان شرقی، زنجان و گیلان عبور میکند تا به سد سپیدرود برسد، گفت: نکته مهم این است با مخازنی مواجه هستیم که در فصلی که باید پر آب شود-در ایران از آبان و آذر تا فروردین است- ورودی کافی را کسب نمیکنند.
وی ادامه داد: مسئله این است که هر چند باید سدها لایروبی شوند، فصل خشک فرصتی برای این لایروبیها میدهد و باید به این نکته خشک بودن رودخانهها و پرنشدن مخازن توجه کرد، اما با توجه به وضعیت امروز و شرایط تغییر اقلیمی، باید نظام بودجهبندی آب شامل بارش، مصرف، سدسازی و مخازن در کلان کشور شاهد یک تجدیدنظر جدی باشند و اینکه چگونه مصرف آب انجام شود و نوع بارشها چگونه است، باید مورد توجه قرار گیرد.
زارع با اشاره به اینکه امسال تابستان بارشهایی که اتفاق افتاد، مقدار زیادی از آن مخصوصاً در جنوب کشور از جنس مونسون و بارانهای موسمی بود، خاطر نشان کرد: به نظر میرسد از این به بعد مقدار زیادی از این بارشهای سیلابی داریم که البته بخشی از آن میتواند در سدها ذخیره شود، ولی برای ذخیره بخشهای دیگر باید فکرهای دیگری کرد، مثل آبخوانداری و دیگر روشهای ذخیرهسازی جدید و حتی قدیمی انجام شود که موجب میشود مخصوصاً کشاورزان بتوانند از این بارشهای موسمی استفاده کنند. وی در بخش دیگری از این گفتگو با اشاره به اینکه رسوبزدایی با برداشت رسوبهای خاک و گل و لای پشت سدها موجب میشود فضای کافی ایجاد شود تا سد بتواند حجم آبی را که برای آن پیشبینی شده دوباره ذخیرهسازی کند، گفت: مثلاً اگر در مخزن سد سپیدرود باید ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب ذخیره شود، وقتی که رسوب زیاد در آنجا باشد، این حجم مخزن موجب میشود که به ۵۰ میلیون متر مکعب برسد، ولی وقتی این رسوبها برداشت میشود، مثل لیوانی است که با رسوبات پر شده باشد و نمیشود در آن آب بیشتری ریخت، اما بعد از خالی شدن این رسوبات، میتوان دوباره حجم آب کافی را در آن ذخیره کرد.
این عضو وابسته فرهنگستان علوم در مورد رسوبزدایی از پنج سد تهران با بیان اینکه اولاً مسئله اصلی در تهران نبودن خود آب است، اظهار کرد: در حداقل دو سال گذشته وضعیت اینگونه بوده که حداکثر ۳۰ درصد از حجمی که مخازن میتوانستند آب را ذخیره کنند در آنها آب جمع شده و پیشبینیهایی هم که امسال سازمان هواشناسی انجام داده اینگونه است که برای سال آبی ۱۴۰۲- ۱۴۰۱ کم و بیش وضعیت مانند دو سال قبل است.
وی با اشاره به اینکه رسوبات در پشت سدهای تهران مانند لتیان و ماملو جمعشده و حتی سد ماملو به دلیل اینکه از زمینهای بیشتری رد میشود، رسوبات بیشتری در پشت آن جمع شدهاست، اظهار کرد: هر چند سد ماملو ۱۵ سال هم بیشتر سابقه ندارد، ولی رسوبگیری این سد نسبت به لتیان بیشتر است و در اینکه باید رسوبزدایی شود، شکی نیست.
زارع با تأکید براینکه اولویت مصرف آب تأمین آب شهروندان استان تهران است که نباید با قطعی روبهرو شود، اظهار کرد: اولویت بعدی این است که آب کشاورزی و صنعت هم تأمین شود؛ بر این اساس در حداقل دو سال گذشته هنر این بوده که آب لولهکشی قطع نشده است و توانستهاند به شکلی این آب را برسانند، ولی در مورد کشاورزی در پاییندست رودخانه جاجرود و مخصوصاً در پاکدشت و ورامین کشاورزها مشکلات خیلی زیادی دارند و رقابت بر سر آب در میان آنها خیلی بالاست که مسائل جدی در این خصوص آنجا وجود دارد، دلیل آن نیز این است که آب جاجرود هم در سد لتیان و هم در سد ماملو کنترل میشود و آب چندانی ندارد که به عنوان حقآبه برای کشاورزی پاییندست بدهد.
وی با تأکید براینکه نمای گفته شده، تصور کلی است که به نظر میآید برای سال آبی مهر ۱۴۰۱ تا پایان شهریور ۱۴۰۲ برقرار باشد، در مورد اینکه چه باید کرد، اظهار کرد: یک بخشی از قضیه رسوبزدایی از پشت سدهای تهران است و این فرصتهایی که به هر دلیل آب در پشت سد نیست، خشکسالی میشود یا آب کمی پشت سد است، فرصت خوبی برای رسوبزدایی است، منتها این فقط یکی از چندین کار مهمی است که باید برای ساماندهی وضعیت آب در جاهای پرجمعیت مخصوصاً استان تهران انجام داد؛ قسمت مهمتر این است که باید برنامه کلان بودجهبندی آب برای دهههای پیشرو را اجرا کنیم.
این عضو وابسته فرهنگستان علوم با تأکید بر اینکه آبهایی را که در تهران میخواستیم مهار کنیم، تاکنون مهار کردهایم، خاطر نشان کرد: هر رودخانهای که بوده به هر حال روی آن سد ساختهشده، آبها مهار شده و در حال استفاده است، اما برای دهههای پیشرو با ادامه این روند بیشتر به مشکل خواهیم خورد و اتکا به آبهای زیرزمینی بیشتر و بیشتر میشود که این مسائل خاص خود را دارد.
وی در پایان تأکید کرد: استفاده بیشتر از آبهای زیرزمینی و اتکای بیشتر به آبهای تصفیهشده اکنون ضروریتر شده و باید یکجاهایی به سمت تکنولوژی تصفیه فاضلاب رفت که هر چند اکنون نیز انجام میشود، ولی نیاز به حجم وسیعی از این کار است و باید آماده شویم برای زمانی که آب نیست، چون به نظر میرسد در آینده زمانهای کمی هم نباشد که وضعیت اینگونه است.
