ریشه مهمترین جرائم در مرحله اول در خانواده پیریزی میشود. روانشناسان تربیتی معتقدند خانوادههایی که بر اعمال فرزندان خود نظارت ندارند و کمتر مقررات و استانداردهای مشخصی در قبال رفتارهای ناپذیرفتنی آنان وضع میشود و از برخورد قاطعانه در مقابله رفتارهای خلاف فرزندان خود پرهیز میکنند، زمینههای کجروی و انحراف را مساعد میکنند.
در پیشگیری اجتماعی که در قیاس با سایر انواع پیشگیری واژه تازهتری است، نهادهای اجتماعی مانند خانواده، مدارس و رسانهها تلاش میکنند از بزهدیدگی افراد بهویژه کودکان، نوجوانان و جوانان جلوگیری کنند و فرصتهای ارتکاب جرم را تا حد امکان کاهش دهند. طبق بند «الف» ماده یک لایحه پیشگیری از وقوع جرم، «پیشگیری اجتماعی از جرم» مجموعه اقدامات و تدابیری است که هدف آن حذف یا کاهش خطر عوامل اجتماعی و اقتصادی و محیطی جرم است. سه دسته از عوامل مطرح است که در امر پیشگیری از جرائم مؤثر است و خانوادهها باید آموزش لازم را ببینند. این سه دسته شامل:عوامل مربوط به کودک مثل مهارتهای اجتماعی، تربیت صحیح، هوش متوسط یا بیشتر از متوسط، دلبستگی به خانواده، تواناییهای حل مسئله و عوامل مربوط به والدین از جمله وجود والدین حامی، برخورداری از حمایت سایر بزرگسالان، تمسک به اعتقادات اخلاقی یا مذهبی قوی در خانواده، کم سوم؟ عوامل اجتماعی از جمله همسالان، بزرگترها، معلمان، همسایههای صالح و مراقب است.
بزهکاری پدیدهای است که به عنوان یک معضل اجتماعی در تمامی جوامع بشری تلقی میشود، بهگونهای که به آسانی میتواند سلامت خانواده و جامعه را با مشکل مواجه کند. در اخلاق سلامت نیز شاید هیچ موضوعی به اندازه بزهکاری جالب توجه نبوده و عقاید عمومی را تحت تأثیر قرار نداده باشد، چراکه در خصوص مسئله بزهکاری تمام مشکلات اخلاقی، قانونی و اجتماعی درهم میتابند تا یک مسئله دقیق و پیچیده را شکل دهند.
از طرفی مباحث و مسائل مربوط به جنبه اخلاقی بزهکاری، منجر به مباحث مهمی در حوزه دین نیز شده است. به این خاطر بزهکاری از حوزه حقوق کیفری فراتر رفته و حوزههایی، چون روانشناسی، جامعهشناسی، علوم پزشکی، فلسفه و اخلاق و همینطور کل مباحث حقوقی را درگیر خود کرده است، لذا حقوق کیفری که بهطور سنتی خود را متولی این بحث میداند، نمیتواند به عنوان بهترین و تنهاترین راهکار ممکن در زمینه حل مشکلات ناشی از بزهکاری تلقی شود، اما در نبود راهکارهای دیگر باز هم حقوق کیفری به عنوان نقطه ثقل این مباحث، مشکلات ناشی از مسئله را به ناچار به سر انجام میرساند.
امروزه همراه با پیشرفت روزافزون صنعت و فناوری و نادیده انگاشته شدن نیازهای روانی، فردی و اجتماعی افراد، شاهد افزایش آسیبهای اجتماعی در فرهنگها و جوامع مختلف هستیم. یکی از انواع آسیبهای اجتماعی پدیده بزهکاری است. بزهکاری به اعمال و رفتارهای ضداجتماعی در کودکان و نوجوانان اطلاق میشود که برخلاف موازین جامعه دارای منع قانونی بوده و توسط افراد زیر ۱۸ سال انجام میشود.
تاکنون در زمینه بزهکاری کودکان و نوجوانان دلایل متعددی ذکر شده و نقش خانواده در بروز رفتار بزهکارانه از اهمیت شایانی برخوردار است. به منظور جلوگیری از بروز رفتارهای بزهکارانه در کودکان و نوجوانان میتوان از پیشگیری در سه سطح اولیه، ثانویه و ثالثیه سخن گفت. پیشگیری، آسانترین و کمهزینهترین روش در جلوگیری از آسیبها و انواع خطرهای پیشرو است و سبب کاهش هزینههای سنگین انسانی، مادی و معنوی در خانواده و جامعه میشود. در این میان نقش خانواده در پیشگیری اولیه بسیار کلیدی، با اهمیت و اساسی است. کانون گرم خانواده سالم، توانایی پرورش فرزندانی برومند و سالم را در خود دارد.
* فرمانده انتظامی استان چهارمحال و بختیاری
