روسيه همواره از بزرگترين صادركنندگان تسليحات در جهان شمرده شده است، این کشور در سال2021 پس از امريكا دومين صادركننده بزرگ تسليحات شناخته شد. امريكا با داشتن ۳۹درصد از سهم بازار تسليحات، بزرگترين صادركننده سلاح در جهان به شمار ميآيد. «ديميتري شوگايف» رئيس سازمان همكاري نظامي روسيه اخيراً اعلام كرد كه صادرات تسليحات اين كشور طي سال۲۰۲۱ به ۱۴ميليارد و 600ميليون دلار رسيد، با اين حال تحولات اخير در روابط روسيه با غرب در پي جنگ اوكراين و نيز تغييرات محسوس در سياست خارجي و رويكردهاي اقتصادي و امنيتي روسيه موجب شده است رويكرد جديدي در زمينه فروش تسليحات از جانب كرملين اعلام شود.
اظهارات پوتين
ولاديمير پوتين، رئيسجمهور روسيه روز دوشنبه 24مرداد (15 اوت) در سخناني در رويداد فناوري نظامي نيروهاي مسلح-2022 در نزديكي مسكو از آمادگي براي ارائه انواع مدرنترين تسليحات به متحدان خود در امريكايجنوبي، آسيا و آفريقا خبر داد. پوتين گفت: «روسيه طرفدار توسعه همهجانبه همكاريهاي نظامي- فني است؛ همان چيزي كه در چارچوب ايجاد جهان چندقطبي حائز اهميت است. مسكو براي روابط با كشورهاي امريكايلاتين، آسيا و آفريقا ارزش قائل است و آماده ارائه مدرنترين انواع تسليحات به آنهاست.» پوتين اضافه كرد: «مسكو آماده ارائه تسليحات مدرن به متحدان خود است. ما آمادهايم مدرنترين انواع سلاحها، از سلاحهاي كوچك گرفته تا خودروهاي زرهي و توپخانه و هواپيماهاي جنگي و هواپيماهاي بدون سرنشين را به متحدان خود ارائه دهيم.» اعلام آمادگي پوتين براي فروش تسليحات پيشرفته خود به متحدانش در سراسر جهان در واقع نشانه نوعي دگرگوني در سياست سنتي فروش تسليحاتي روسيه است. تا پيش از اين مسكو ملاحظاتي در زمينه ارائه تسليحات به ديگر كشورها اعمال ميكرد و به عنوان مثال از فروش پيشرفتهترين تسليحات خود مانند موشكهاي فراصوت به ديگر كشورها خودداري كرده است. اين موشكها همان گونه كه جنگ اوكراين نيز نشان داد، ميتوانند به منزله تسليحات سرنوشتساز محسوب شوند. مثال ديگر در اين زمينه سامانه پدافند هوايي و موشكي اس500 است كه مسكو آن را براي نيروهاي مسلح روسيه توليد كرده و تاكنون به هيچ كشور ديگري صادر نكرده است. در واقع مقامات ارشد سياسي و نظامي روسيه همواره دغدغه دستيابي غرب به ويژه امريكا به آخرين فناوريهاي نظامي روسيه را داشته و به همين دليل تاكنون از در اختيار گذاشتن آنها به كشورهاي ديگر خودداري كردهاند، اما اكنون اوضاع و شرايط با توجه به تحولات اخير به طور ماهوي تغيير كرده است. وقوع جنگ اوكراين موجب شده است غربيها به سركردگي امريكا، موقعيت را براي اجراي گستردهترين و بيسابقهترين تحريمها در همه ابعاد و عرصهها عليه روسيه از جمله در عرصه سياسي و ديپلماتيك مناسب ببینند و تلاش براي انزواي هر چه بيشتر مسكو را در دستور كار قرار دهند. همين مسئله موجب شده است مسكو در اقدامي واكنشي به سوي گسترش روابط با ديگر مناطق و كشورهاي جهان برود. اين امر در وهله نخست به صورت گسترش روابط تجاري و اقتصادي و انرژي با ديگر كشورها مانند چين و هند تبلور يافته است.
اما با توجه به اينكه روسيه دومين كشور صادركننده تسليحات در جهان محسوب ميشود، مسلماً يكي از جنبههاي اصلي رويكرد جديد مسكو اعلام سياستهاي جديد در زمينه صادرات تسليحاتي است كه با توجه به سخنان اخير پوتين ديگر محدوديتي در اين زمينه وجود نخواهد داشت. اين رويكرد جديد به احتمال زياد موجب خواهد شد برخي كشورها با توجه به قيمت ارزانتر تسليحات روسي و نيز كيفيت آنها، تمايل بيشتري به خريد تسليحات اين كشور پيدا كنند و همين امر موجب انعقاد قراردادهاي تسليحاتي جديد با مسكو خواهد شد. از سوي ديگر روسيه كه اكنون به دليل تحريمهاي غرب با كاهش درآمدهاي ارزي روبهرو است، تمايل بيشتري براي فروش تسليحات به ديگر كشورها پيدا كرده است تا به این ترتيب ضمن تداوم فعاليت و رونق صنايع تسليحاتي خود به ارزهاي خارجي دست پيدا كند. پوتين در اين زمينه گفت: «مسكو آماده توسعه روابط همكاري براي ساخت نمونههاي جديدي از تجهيزات و همچنين همكاري در شرايط برابر است. با توسعه همكاريهاي نظامي- فني گسترده ميتوان امنيت قابل اطمينان كشورهاي داراي روابط همكاري و جهان را تضمين كرد. در برهه كنوني مسكو به بازارهاي جديدي چشم دوخته است.» شوگايف، رئيس سازمان همكاري نظامي روسيه هم در اين زمينه گفته كه روسيه در حال مذاكره با كشورهاي جنوب شرق آسيا براي تأمين ناوهاي جنگي براي اين كشورهاست. به گفته او در پي جنگ اوكراين، درخواستها براي پهپادهاي روسي، سامانههاي دفاع هوايي و موشكهاي هدايتشونده دقيق ساخت روسيه افزايش يافته است. در عين حال هواپيماهاي نظامي بيش از نيمي از صادرات نظامي روسيه را تشكيل ميدهند.
مسئله ديگر در اين زمينه با توجه به تلاش مداوم روسيه براي شكلگيري جهان چندقطبي، كاهش وابستگي كشورهاي جهان به تسليحات غربي است كه زمينه را براي تحميل شروط مدنظر آنها به ويژه امريكا بر كشورهاي خريدار اين سلاحها ايجاد میکند و موجب تقويت هژموني غرب بر سياست جهاني ميشود.
كارشكني امريكا
تغيير رويكرد فروش تسليحاتي روسيه مسلماً مطلوب دولتهاي غربي به ويژه امريكا نخواهد بود كه در سالهاي اخير بيشترين تلاش خود را صرف ممانعت ديگر كشورها از خريد تسليحات از روسيه با تمسك به قانون «كاتسا» كرده و با تهديد و تطميع حتي موفق شده است برخي قراردادهاي تسليحاتي بين روسيه با ديگر كشورها مانند مصر و اندونزي را لغو کند. اين رويكرد در برهه كنوني اهميت دوچندان يافته است. هدف دولت بايدن تضعيف حداكثري روسيه از طريق اعمال همه تحريمهاي ممكن و در تمامي عرصهها از جمله فروش تسليحات روسيه با هدف محروم ساختن آن از درآمدهاي ارزي و نيز ركود و توقف فعاليت صنايع نظامي اين كشور به دليل نبود سفارشهاي خارجي است.
تلاش واشنگتن در برهه كنوني بيشتر بر متوقف ساختن روابط نظامي و تسليحاتي روسيه و هند متمركز است. با توجه به اينكه هند از بزرگترين خريداران تسليحات در جهان محسوب ميشود و روسيه همواره نقش پررنگي در تأمين تسليحاتي هند بر عهده داشته است، لذا دولتهاي اخير امريكا اعم از دولت ترامپ و اكنون دولت بايدن با ارائه پيشنهادات قابل توجه در زمينه فروش تسليحات تلاش كردهاند به تدريج جاي روسيه را بگيرند، اما اين مسئله ناخرسندي و اعتراض هند را در پي داشته است. به رغم تهديدات واشنگتن اما دهلينو بر انجام معاملات تسليحاتي با مسكو از جمله خريد سامانه موشكي اس400 تأكيد ميكند و همين امر خشم واشنگتن را برانگيخته است، حتي قرار شد اين معامله تسليحاتي بر پايه استفاده از پولهاي ملي هند و روسيه انجام شود، البته واشنگتن رويكرد مشابهي را درباره خريد سامانههاي پدافند هوايي و موشكي اس400 روسيه توسط تركيه در پيش گرفته بود كه مبتني بر تهديد و تحريم مقامات دفاعي اين كشور ميشد. با اين حال آنكارا با مقاومت در برابر خواسته واشنگتن، سرانجام سامانه اس400 را تحويل گرفت و عملياتي كرد و حتي در حال مذاكره براي خريد سري جديدي از اين سامانه موشكي است.
اين موارد نشان ميدهد به رغم موفقيت امريكا در لغو برخي معاملات تسليحاتي روسيه با ديگر كشورها، اما برخي ديگر از مشتريان تسليحات روسي حاضر به قبول خواسته واشنگتن حتي به قيمت اعمال تحريمهاي امريكا عليه آنها نيستند. اكنون در پرتو رويكرد جديد روسيه در زمينه فروش تسليحات ميتوان پيشبيني كرد كه تقاضا براي تسليحات روسي به ويژه سلاحهاي پيشرفته با افزايش قابل توجهي روبهرو شود.
