در جایی که باریتعالی میفرماید: «والعصر؛ سوگند به وقت»، این کلام به تنهایی ارزش و اهمیت وقت و زمان را در دین اسلام میرساند. بر این سیاق، سیره و کلام معصومین (ع) نیز به کرات بر استفاده درست و منطقی از لحظههای عمر تأکید میکند. در این نوشتار نگاهی به ارزش وقت در سیره پیشوایان داریم که به صورت خلاصه از پایگاه اطلاعرسانی حوزه و مقالهای به قلم حجتالاسلام و المسلمین محمد محمدی اشتهاردی، برگرفته شده است.
بیشک بهرهگیری درست از وقت بزرگترین توفیقی است که نصیب بشر میشود و او میتواند در پرتو آن به اهداف عالیه برسد و به پیروزی در همه ابعاد دست یابد، وقت گوهر ناب و گرانسنجی است که ارزش هیچ چیز را نمیتوان با آن مقایسه کرد. وقت همان عمر انسان است که سرمایهای بالاتر از آن نیست، مشروط بر اینکه از آن برای رشد و ترقی ظاهر و باطن استفاده شود، یعنی وقت نردبان ترقی گردد، وگرنه نه تنها سرمایه نیست بلکه شرمایه و وسیله شر و تیره بختی است. بر همین اساس امام سجاد (ع) در فرازی از دعای خود به خداوند عرض میکند: «عمر طولانی تا هنگامی که عمرم در راه اطاعت تو صرف شود به من عطا کن و هرگاه عمرم چراگاه شیطان گردد، جانم را قبل از پیشی گرفتن عذابت بگیر.»
و در فراز دیگر عرض میکند: «خدایا مرا در وقتهای غفلت و بیخبری، برای یاد خودت هوشیار و بیدار کن و در روزگار فرصت و فراغت، به عبادت و بندگی بگمار.»
انسانها معمولاً وقت را فدای مال و ثروت میکنند و آن را وسیله ترقی مادی قرار میدهند، در صورتی که باید مال و ثروت در خدمت وقت باشد و آنها را وسیله بهرهمندی برتر از وقت قرار داد. بر همین اساس پیامبر (ص) فرمود: «در مورد حفظ عمر خود بخیلتر از پول و ثروت خود باش.»
به طور کلی هرکس برای وقت ارزش قایل شد و از آن با آگاهی و جدیت استفاده صحیح کرد، به جایی رسید و هرکس آن را عاطل و باطل ساخت، قطعاً خود را تیره بخت کرده و در چاه هلاکت انداخته است. از این رو حضرت علی (ع) فرمود: «وقتهای زندگی تو جزء جزء عمر تو است، پس بکوش که هیچ وقتی از عمر تو جز در موارد اموری که عامل نجاتت است تلف نشود.»
امیرمؤمنان علی (ع) برای استفاده از ساعات شبانهروز و چگونگی بهرهمندی از آن ساعتها در سخنی میفرماید: «انسان با ایمان ساعتهای زندگیاش را به سه بخش تقسیم میکند، ۱-بخشی را به مناجات با خدا و برقراری ارتباط با آفریدگار جهان میپردازد. ۲- بخشی را در طریق تأمین هزینه زندگی و سامان دادن به معاش (مانند غذا، لباس، مسکن و مرکب) به کار میگیرد ۳ ـ و بخش دیگر را برای استراحت و بهرهگیری از لذتهای حلال و آرامش بخش روح و روان برمی گزیند و برای خردمند صحیح نیست که حرکتش جز در یکی از این سه مورد باشد؛ یعنی تأمین معاش و عبادت و آباد نمودن آخرت یا بهرهگیری از لذت و آسایش غیر حرام.»
معصومین (ع) به طور مکرر مردم را به اغتنام فرصتها و اهمیت دقت و استفاده صحیح از آن سفارش میکردند و خود در این راستا پیشتاز و الگو بودند. پیامبر (ص) به ابوذر فرمود: پنج چیز را قبل از فرارسیدن پنج چیز دیگر غنیمت بشمار؛ زندگی قبل از مرگ، سلامتی قبل از بیماری، فراغت قبل از اشتغال، جوانی قبل از پیری و بینیازی را قبل از تهی دستی.
امیرمؤمنان علی (ع) فرمود: «از امروزت برای فردایت توشه برگیر و فراهمشدن وقت را غنیمت شمار و از فرصت و مهلت و امکانات استفاده کن.»
امیرالمؤمنین همچنین در نامهای به یکی از اصحاب فرمود: «با آنچه از عمرت باقیمانده از گذشته جبران کن، فردا و پس فردانگو (و کار امروز را به فردا وانگذار)، زیرا گذشتگانی که به هلاکت رسیدند، به خاطر پایداری در آرزوها و امروز و فرداکردن بود تا آنگاه که ناگهان فرمان خدا (مرگ) به سویشان آمد، در حالی که غافل بودند.» و نیز فرمود: «شتاب در کار پیش از آمادگی و توانایی، ابلهی است، همانگونه که اتلاف وقت پس از فراهم شدن فرصت از ابلهی و نادانی میباشد.»
و امام در ادامه فرمود: «فرصت وقت همچون ابر میگذرد، فرصتهای نیک را غنیمت بشمارید و قبل از گذشتن، از آنها بهره بگیرید.»
از سخنان، امام صادق (ع) که میفرمایند: «لیس شی ء اعز من قلبک و وقتک؛ هیچ چیزی عزیزتر از روح و وقت تو نیست.»
برهمین اساس پیامبران و امامان و اولیاء خدا بیشترین استفاده را از وقت خود نموده و وقت گذرانی بیهوده را از گناهان بزرگ میشمردند، به عنوان نمونه پیامبر اسلام (ص) سراسر عمر خود را در راه ارشاد مردم و جهاد با دشمنان و تأمین هزینه زندگی و تعلیم و آموزش گذراند، و از لحظه لحظههای عمرش کمال استفاده را کرد. تا آنجا که روزی به مسجد برای عبادت رفت، در آنجا ابوذر غفاری وقت را غنیمت شمرد و نزد پیامبر (ص) شتافت و به طور مکرر از آن حضرت خواست که موعظه کند، پیامبر (ص) از همان فرصت استفاده کامل کرد و با آب زلال موعظههای طولانی و سرشار از حکمت خود روح تشنه ابوذر را سیراب نمود. این مواعظ به قدری طولانی است که شاید برای ذکر آن نیاز به بیش از ۱۰ ساعت وقت است، آری پیامبر (ص) برای تربیت شاگرد، اینچنین وقت گرانبهای خود را به طور رایگان در اختیار شاگردان میگذاشت. بر همین اساس پیروان راستین امامان (ع) از علما و مراجع و سایر اولیاء، به پیروی از امامان (ع) به اوقات خود احترام شایانی میکردند و به همین علت به درجات عالی رسیدند.
بیشک وقت و فرصت بزرگترین سرمایه گرانبها و بینظیر برای بشر است که میتوان در استفاده بهینه از آن، در همه عرصهها به پیش رفت و به عالیترین درجات مادی و معنوی نایل گشت. بهرهگیری از وقت بزرگترین توفیقی است که نصیب بشر میشود و او میتواند در پرتو آن به اهداف عالیه برسد و به پیروزی در همه ابعاد دست یابد، وقت گوهر ناب و گرانسنجی است که ارزش هیچ چیز را نمیتوان با آن مقایسه کرد. حتی اینکه میگویند وقت طلاست، تعریف صحیحی نیست، چراکه «وقت گذشته را نتوانی خرید باز/ مفردش خیره کاین گهر پاک بیبهاست.»
سعدی چیزی را برای سنجش ارزش وقت نیافته جز شب قدر که مطابق قرآن بهتر از هزار ماه است. آنجا که میسراید: «قضا روزگاری زمن در ربود/ که هر روزش از پی شب قدر بود.»
