درصد باسوادی از ۵/۴۷ درصد سال ۱۳۵۵ به ۶/۸۷ درصد در سال ۱۳۹۵ رسیده و در برآورد سال ۱۴۰۰ به عدد ۵/۹۰ درصد افزایش یافتهاست.
تا آخرین سالهای سقوط رژیم شاهنشاهی، خیل عظیمی از کودکان لازمالتعلیم از امکان ورود به مدارس محروم بودند و به همین دلیل روز به روز با توجه به روند صعودی رشد جمعیت، بر تعداد بیسوادان جامعه هم افزوده میشد.
طبق سرشماری سال ۱۳۵۵، از کل جمعیت ۱/۲۷ میلیون نفری شش ساله به بالا، ۲/۱۴ میلیون نفر (۵/۵۲ درصد) بیسواد بودهاند. نسبت زنان با سواد به مردان باسواد هم فاصله عمیق داشت. تفاوت نرخ باسوادی بین زنان و مردان از ۴/۲۳ درصد در سال ۱۳۵۵ به حدود ۸/۶ درصد در سال ۱۳۹۵ کاهش یافتهاست و این رقم در برآورد سال۱۴۰۰ به کمتر از ۱/۶ درصد رسیدهاست.
کارنامه سیاه پهلوی در سوادآموزی
رژیم پهلوی مدعی گسترش سواد و آموزش در سطح کشور بود، اما آمارها خلاف این موضوع را ثابت میکند. بنابر آمار موجود، در پایان عمر این رژیم، ۶۸ در صد از بزرگسالان هنوز در بیسوادی به سر میبردند و تنها کمتر از ۴۰ درصد از کودکان توانستند دوران دبستان را بگذرانند. علاوه بر این ناعدالتی سوادآموزی به خصوص در روستاها و بین زنان، از دیگر عواملی است که عقبماندگی رژیم پهلوی در زمینه سوادآموزی را عیان میکند.
بیسوادی ۶۴ درصدی جمعیت ۱۵ ساله به بالا
علاوه بر این آمار و ارقام شهادت میدهد که سیاستهای رژیم پهلوی در حوزه آموزش و سواد نهتنها موفقیتآمیز نبود، بلکه در برخی از شاخصها حتی عقبگرد هم داشتهاست. در سال ۱۳۵۵، جمعیت ۱۵ سال و بالاتر حدود ۷ /۱۸ میلیون نفر بودهاست که با نسبتهای مساوی بین زن و مرد و نیز شهر و روستا توزیع شدهبود. وجود ۷ /۶ میلیــون نفر با سواد در سال ۱۳۵۵ در گروه سنی ۱۵ سال و بیشــــتر، نشان میدهد آمار باسوادی در این رده سنی تنها ۹ /۳۵ درصد بوده است. این شاخص نشان دهنده این است که بیش از ۶۴ در صد جمعیت ۱۵ ساله در سال ۱۳۵۵ بیسواد مطلق بودهاند.
آمار بالای بیسوادی زنان نسبت به مردان قبل از انقلاب
در همین سال جمعیت مردان ۱۵ سال و بیشتر ایران حدود ۵/۹ میلیون نفر ثبت شدهاست. از این تعداد ۵/۴ میلیون نفر یعنی حدود ۹/ ۴۷ درصد با سواد بودهاند. این شاخص بیانگر آن است که در سال ۱۳۵۵ بیش از نیمی از مردان ۱۵ سال به بالا محروم از سواد بودهاند. در همین سال، جمعیت زنان برابر ۲/ ۹ میلیون نفر و تعداد باسوادان ۲/ ۲ میلیون نفر بودهاست که نشاندهنده باسوادی ۲۴ درصدی زنان است.
بیعدالتی در توزیع امکانات آموزشی
در سال ۱۳۵۵، جمعیت ۱۵ سال و بیشتر ایران در مناطق شهری و روستایی، به ترتیب ۴/ ۹ و ۳/ ۹ میلیون نفر بودهاست. در این سال تعداد باسوادان شهری ۲ /۵ میلیون نفر و شاخص باسوادی ۳ /۵۵ درصد بودهاست. در حالی که وجود ۶ /۱ میلیون نفر باسواد در روستا، تنها ۸ /۱۶ درصد میزان باسوادی در این مناطق را آشکار میکند. این موضوع نشان میدهد هیچ عدالتی در این حوزه رعایت نمیشده و روستاییها با بیتوجهی رژیم پهلوی، محکوم به بیسوادی بودند. همچنین میزان باسوادی زنان روستایی در ۱۳۵۵ فقط ۵/۱۶ درصد بود. درصد بیسوادی در کل کشور در سال ۱۳۵۵ معادل ۵۲ درصد بوده و این رقم در مورد مناطق روستایی تا حدود ۷۰ درصد گزارش شدهاست.
کارنامه سوادآموزی در انقلاب اسلامی
یک سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و با توجه به اهمیت و ضرورت سوادآموزی، به فرمان امام خمینی (ره)، در دیماه ۱۳۵۸ نهضت سوادآموزی تأسیس شد.
پس از تأسیس نهضت سوادآموزی تا سال ۱۳۶۵ نزدیک به ۱۱میلیون نفر به باسوادان کشور افزوده شد و نرخ باسوادی کشور از ۵/۴۷ درصد به حدود ۸/۶۱ درصد رسید.
با اجرای طرح بسیج عمومی سوادآموزی در سال ۱۳۶۹ و آموزش بیش از ۱/۴ میلیون نفر بیسواد مطلق در طول یک دهه، در سال ۱۳۷۵ نرخ باسوادی در ایران با ۱۸ درصد افزایش به ۵/۷۹ درصد رسید. این افزایش در سرشماری ۱۳۸۵، ۹۰۱۳ و ۱۳۹۵ به ترتیب به ۶/۸۴ درصد، ۸/۸۴ درصد و ۶/۸۷ درصد افزایش پیدا کرد و در برآورد سال ۱۴۰۰ هم این رقم به ۵/۹۰ درصد افزایش یافتهاست.
در راستای هدف ایجاد عدالت جنسیتی در سوادآموزی و دسترسی کامل و عادلانه دختران به آموزش پایه با کیفیت مناسب، با اختصاص حدود ۸۰ درصد از فعالیتهای سوادآموزی به دختران و زنان به خصوص در مناطق روستایی، شاخص سواد در قشر زنان با شتاب بیشتری افزایش پیدا کردهاست. نتایج سرشماری انجام شده در بین سالهای ۱۳۵۵ تا سال ۱۳۹۵ نشان میهد تفاوت نرخ باسوادی در بین زنان و مردان از ۴/۲۳ درصد در سال ۱۳۵۵ به حدود ۸/۶ درصد در سال ۱۳۹۵ کاهش یافته و این رقم در برآورد سال۱۴۰۰ به کمتر از ۱/۶ درصد رسیدهاست.
به منظور تحقق عدالت آموزشی و کاهش اختلاف سواد بین مناطق شهری و روستایی کشور، اختصاص حدود ۵۵ درصد از فعالیتهای سوادآموزی به مناطق روستایی در ۳۹ سال گذشته، موجب شده شاخص سواد در مناطق محروم کشور هم بهبود پیدا کند. طبق سرشماریهای انجام شده، بین سالهای ۱۳۵۵ تا سال ۱۳۹۵ میزان باسوادی مناطق شهری از ۴/۶۵ درصد در سال ۱۳۵۵ به ۸/۹۰ درصد افزایش یافتهاست. در همین زمان نرخ باسوادی مناطق روستایی هم از ۵/۳۰ درصد به ۵/۷۸ درصد افزایش نشان میدهد.
تلاشهای نهضت سوادآموزی و دستگاههای متولی در این زمینه این نوید را میدهد که ریشهکنی بیسوادی در ۵۰ سالگی انقلاب رقم بخورد.
