بر اساس آیات قرآن کریم و احادیث معصومین (ع) هرگونه رفتار و گفتاری که به ناحق باشد و منجر به رنجش خاطر و شکستن دل دیگران شود، حقالناس محسوب میشود و ارتکاب به آن گناه است.
رنجاندن دیگران و شکستن دل آنها در هر حالتی نکوهیده و ناپسند است مگر در مواقعی که بجا و موجه باشد، به طور مثال در جایی که میدانیم ظلمی واقع شده و در مقام دادخواهی و عدالت اعتراض کنیم یا در زمانی که برای انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر براساس موازین شرع، به کسی تذکر داده میشود، اگر فرد رنجیده خاطر شود حقی بر او نیست، زیرا خودش طبق اوامر الهی و حکم خداوند متعال عمل نکرده است و در برخی موارد با رفتار و اعمال خود جامعه را نیز متضرر مینماید.
باید توجه داشت که حتی اگر در قرآن کریم به طور مستقیم آیهای به موضوع «دل شکستن» اشاره نکرده باشد، آیاتی وجود دارد که ناحقی نسبت به مردم در کلام و رفتار را مطرح نموده و اگر همه انسانها طبق موازین دینی و توصیههای اخلاقی که در کتاب مقدس مسلمانان آمده است عمل نمایند، آن گاه هیچ فردی به ناحق، از دیگری رنجیده خاطر و دل شکسته نخواهد شد.
آیات بسیاری در قرآن کریم وجود دارد که به طور صریح به آزردن دیگران با شیوههای مختلف گفتار و رفتار اشاره کرده است، نظیر آیاتی که درباره تمسخر، عیبجویی، استهزا، تکبر، غرور و... آمده است و همگی دلالت بر آزردن دیگران و به نوعی شکستن دل آنها دارد.
خداوند مهربان در آیهای از قرآن کریم میفرمایند: «قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنا» (با مردم به نیکی سخن گویید.)
سخن گفتن با ملایمت و نیکی یکی از شیوههای اخلاق پسندیده و اجتماعی است که میتواند سبب همدلی و همزبانی میان انسانها شود، اگر افراد بدانند با خوب سخن گفتن و سخن خوب گفتن چقدر میتوانند در به دست آوردن حال خوب به دیگران کمک کنند، هیچ گاه با به کار بردن کلمات نامناسب و گفتار ناپسند باعث ناراحتی اطرافیان نمیشوند. گفتار نیک انسانها را به یکدیگر نزدیک کرده و بسیاری از دلخوریها و کدورتها را از میان میبرد. سخن نیکو گفتن به نوعی احترام گذاشتن به شخصیت دیگران است، زیرا زیبایی سخن برای هر شخصی و در هر مقطع سنی که باشد موجب میشود تا گوینده، جواب مناسبی دریافت کند، اما در مقابل نیز گفتار ناپسند جواب نادرستی نیز به دنبال دارد.
امام علی (ع) میفرمایند: «زیبا سخن بگویید تا جواب زیبا بشنوید.»
نرم و پسندیده سخن گفتن به حدی تأثیرگذار است که گاهی مشاهده میشود با نرمی گفتار و ملایمت عصبانیت و رفتار تند یک فرد از بین میرود و کار با مسالمت انجام میپذیرد. گاهی اوقات در ادارات ممکن است مشکل شخص ارباب رجوع، به فردی که مراجعه میکند مربوط نباشد، اما مهم است که با برخورد مناسب و گفتار نیک، او را به بخش مربوطه هدایت نماییم تا راضی و خوشحال از آنجا خارج شود. در جایی که میتوانیم با آرامش و محبت به دیگران خدمترسانی کنیم چرا باید با رفتار ناشایست و گفتار تند و برخورد نامناسب، هم همنوع خود را آزرده خاطر و هم از حل کردن مشکلش خودداری کنیم؟
امام علی (ع) فرمودند: «زبانت را به نرمگویی و سلام کردن عادت بده تا دوستانت افزون شوند و دشمنانت کاهش یابند.»
یکی از سنتهای پیامبر (ص) نیز این بود که اگر کسی درخواستی از ایشان میکرد یا انجام میدادند یا با کلام نرم و مناسبی با او برخورد میکردند.
عیبجویی از دیگران نیز در زمره حقالناس میباشد که سبب کدورت شده و رابطه میان افراد را خدشهدار میکند. در قرآن کریم آمده است: «وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُم؛ به عیبجویی از یکدیگر نپردازید.»
برخی مواقع نیز عیبجویی از دیگران به قدری فراتر میرود که اشخاص برای همدیگر القاب و اصطلاحات نامناسب و آزاردهنده منتسب کرده و در حضور یا نبود آنها با این لقبها آنها را یاد میکنند که به صراحت میتوان گفت این مورد نیز از جمله حقالناس میباشد که خدای بزرگ انسانها را از این کار نهی فرموده است.
توجه به این موضوع ضروری است که شکستن دل دیگران جبرانناپذیر است و ترمیم دل شکسته ممکن نیست.
شکستن دل دیگران و برخوردهای نامناسب، به کار بردن الفاظ زشت و القاب ناشایست برای دیگران، تندخویی و ناملایمتی با دیگران و حتی گاهی آنهایی که دوستشان داریم، تمام برخوردهای ساده و سطحی که ممکن است باعث رنجش خاطر دیگران شود و ما ساده از آن بگذریم شاید به موضوع دل شکستن که در نظر ما گاهی بی اهمیت میآید، ارتباط داشته باشد، اما همین موضوع ساده و سطحی، در پیشگاه خدای متعال گناهی بزرگ و غیر قابل بخشش است مگر در صورت کسب رضایت طرف مقابل و اگر چنین نشود باید بابتش تاوان داد.
آزار دادن شخص مؤمن یا هر کسی که در دلش خدا وجود دارد، به سبب گفتار و رفتار و هر نوع برخوردی در اسلام حرام میباشد و شکستن دل انسان مؤمن که در برخی روایات آمده «احترام او از کعبه نیز بیشتر است»، دارای عواقب زیادی است، چون دلی که شکست به سادگی التیام نمییابد و به دست آوردن دل شخص دلشکسته به راحتی ممکن نیست و اگر هم جبران شود، باز اثرات این دلشکستگی تا مدتها باقی میماند. انسان باید مراقب باشد تا دل کسی را نشکند و قلبی را غصهدار نکند، زیرا دل شکستن غضب خداوند را به دنبال دارد و اگر دلی بشکند باید به سرعت جبران و التیام یابد و تنها استغفار در پیشگاه الهی و طلب آمرزش از او کافی نیست.
در حدیثی آمده است که خداوند میفرماید: «عند المنکسره قلوبهم؛ (من همدم قلبهای شکسته هستم.)»
یعنی انسانی که دلش شکسته است در پیشگاه خداوند دارای مقام و جایگاه ویژهای است و مورد توجه خداوند قرار دارد و باید توجه کرد که دعا و نفرین انسان دل شکسته خیلی زود اثر میبخشد.
پیامبر گرامی اسلام میفرماید: کسی که مؤمنی را اندوهگین سازد، آن گاه دنیا را به او ببخشد، این بخشش، گناه او را جبران نمیکند و پاداشی هم ندارد.
برخلاف بسیاری از گناهان که قابل جبران است، شکستن دل دیگران چنین نیست و تاوان دارد.
